پیامدهای قطع اینترنت چیست؟

احمد زیدآبادی در هم‌میهن نوشت: ماده اصلی تحلیل‌گری، دسترسی به منابع خبری معتبر و مکتوب است و در این زمانه، تنها ابزار دسترسی به منابع خبری معتبر، اینترنت بین‌المللی است.

بدون دسترسی به اینترنت بین‌المللی، اطلاع از رویداد‌های جهانی و تحلیل و تفسیر آنها، امری غیرممکن است و در یک جهان به‌هم‌پیوسته، حتی دسترسی کامل به خبر‌های داخلی از طریق آنچه اینترنت «ملی» خوانده می‌شود، به فهم درست داده‌ها و پیوند دادن منطقی آنها به یکدیگر، منجر نمی‌شود. در این روزگار، فهم و تحلیل حرفه‌ای تحولات داخلی نیز صرفاً در پرتو اطلاع دقیق از تحولات جهانی امکان‌پذیر است و این نیز به نوبه خود نیازمند دسترسی آزاد به اینترنت بین‌المللی است.

به‌عبارت واضح‌تر، در غیاب دسترسی به اینترنت بین‌المللی، ادعای تحلیل و تفسیر رویداد‌ها در هر دو سطح خارجی و داخلی آن، امری یاوه و مضحک است و تنها به کار فریب و گمراه کردن مخاطب می‌آید! چنین ادعایی از سوی هر فردی، شبیه تهیه کردن بورانی از سرگین شتر طبق روایت مرحوم عبید زاکانی از خواب دیدن مردی بینواست! از این جهت، فارغ از علایق و توهمات برخی محافل، تردیدی نیست که همه راه‌های فهم تحولات داخل و خارج یک جامعه، به اینترنت بین‌المللی ختم می‌شود.

بر این اساس، در غیاب دسترسی به اینترنت بین‌المللی، انتشار روزنامه هم به امری تکلف‌آمیز و نمایشی تبدیل می‌شود و متأسفانه این بلیه‌ای است که هرازچندی با قطع دسترسی به اینترنت جهانی گریبان مطبوعات داخلی ایران را می‌گیرد.

اینک نزدیک یک هفته است که روزنامه‌نگاران همچون دیگر اقشار و طبقات اجتماعی هیچ نوع دسترسی بلاواسطه به منابع خبری مکتوب جهانی ندارند و به همین دلیل امکان راستی‌آزمایی خبر‌های سایت‌های داخلی از طریق مقایسه با منابع معتبر دیگر، برایشان مقدور نیست. 

مسئولان مختلف اعلام کرده‌اند که قطع اینترنت به دلایل «امنیتی» صورت گرفته است. این نخستین بار نیست که به «دلایل امنیتی» جامعه ایرانی از ارتباط عادی با جهان بیرون محروم می‌شود. این قطع ارتباط، فشار عصبی زیادی به مردم وارد می‌کند. درست به همین علت، قطع دوره‌ای اینترنت، چاره‌ساز امنیت نیست بلکه زمینه‌ساز روانی آن در آینده است.

هر حکومتی برای تأمین امنیت پایدار به ناچار باید با لوازم و عوارضِ تکنولوژی ارتباطی کنار آید و خود را با آن تطبیق دهد. حتی اگر به فرض، قطع دسترسی جامعه به تکنولوژی ارتباطی برای ساعاتی نیز قابل توجیه و پذیرش باشد، قطع مستمر و چندروزه آن مثل قطع شریان آب شهری به دلیل نگرانی از رها کردن آن در کوچه و خیابان از سوی برخی از شهروندان به قصد اخلال در ترافیک شهر است!

در این وضعیت جهانی، تأمین امنیت در کنارِ حفظ دسترسی شهروندان به اینترنت جهانی وظیفه دولت‌هاست وگرنه با قطع این دسترسی و مختل کردن امور زندگی شمار بسیاری از کاربران، امنیت پایدار به دست نمی‌آید. شاید برای بسیاری از خوانندگان این پرسش پیش آید که اگر انتشار روزنامه مشروط به دسترسی به اینترنت جهانی است، پس اصحاب مطبوعات پیش از پدید آمدن اینترنت چگونه منتشر می‌شدند؟

پیش از وجود اینترنت، شماری خبرگزاری فراگیر بین‌المللی مانند فرانس‌پرس، یونایتدپرس، آسوشیتدپرس، رویترز و ... وجود داشت که روزنامه‌ها اخبار و گزارش‌های آنها را از طریق تلکس دریافت می‌کردند. در واقع راه اتصال مطبوعات داخلی با دنیای خارج عمدتاً از طریق دستگاه تلکس بود.

امروزه با پیشرفت تکنولوژی ارتباطی و گسترش فضای مجازی، استفاده از تلکس منسوخ شده است و امکان بازگشت به آن وجود ندارد. بنابراین، وقتی که راه دسترسی به اینترنت مسدود می‌شود، شرایط کار روزنامه‌نگاری به دوران قبل از پدید آمدن اینترنت بازنمی‌گردد، بلکه بسیار سخت‌تر و شاق‌تر از آن می‌شود. 

در چند دهه پیش، مردم روستا‌های ایران از آب قنات برای شرب و هر نوع مصرف دیگری استفاده می‌کردند. با حفر چاه‌های عمیق و لوله‌کشی دهات، قنات‌ها نیز یکی پس از دیگری خشکیدند و اصطلاحاً تافیه شدند.

اکنون اگر آب لوله‌کشی روستا‌ها قطع شود، دیگر راه استفاده از آب قنات باز نیست، چون اصلاً در بسیاری از روستا‌ها قناتی جاری نیست. نتیجه قطع آب لوله‌کشی، تشنگی است و تشنگی هم مردم را از پا در می‌آورد! عین این مثال در مورد اینترنت جهانی و ضرورت دسترسی به آن بخصوص از سوی مطبوعات مصداق دارد.

با قطع دسترسی به اینترنت جهانی، علاوه بر مشکلات انبوهی که برای عموم اقشار جامعه پدید آمده، چراغ روزنامه‌ها نیز رو به خاموشی گذاشته است. این خاموشی با هیچ ابزار دیگری قابل جلوگیری نیست.

تحریریه‌های نیمه‌تعطیل/بررسی وضعیت رسانه‌ها در شرایط قطعی اینترنت که مترجمان را بیکار و روند فعالیت خبرنگاران را مختل کرده است
خبرنگاران در حالی برای خبررسانی در دوران بحرانی ارتباطات با چالش‌های متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که مشخص نیست این روند تا چه زمانی ادامه دارد. همچنین آنها به‌دلیل افت کیفیت و عمق مطالب در روز‌های اخیر نسبت به ازبین‌رفتن مرجعیت و مخاطب بیش‌ازپیش نگران هستند.

تحریریه‌های نیمه‌تعطیل

هم‌میهن در گزارشی نوشت: اینترنت یکی از ابزار‌های کلیدی خبرنگار‌ها برای دسترسی به سایت‌های داخلی و خارجی، جست‌وجوی داده‌ها و آمار، صحت‌سنجی اطلاعات دریافتی، سوژه‌پردازی، انتشار مطالب و دریافت بازخورد از مخاطبان است. در دو دهه اخیر، بار‌ها دسترسی به اینترنت در شرایط بحران ـ چه برای خبرنگاران و چه برای دیگر قشر‌های جامعه ـ به‌صورت کامل قطع شده است. چندماه پیش نیز در خردادماه و جنگ ۱۲ روزه، اینترنت قطع شد.

در روز‌های اخیر نیز هم‌زمان با تشدید اعتراضات نسبت به گرانی‌ها در کشور، از شب پنج‌شنبه ۱۸ دی‌ماه جریان اینترنت بین‌الملل و ارتباطات در ایران به‌صورت کامل خاموش شد. البته از شنبه هفته جاری دسترسی به برخی سایت‌های داخلی با دامنه «IR» فراهم شد، اما این دسترسی نیز با اختلال و کندی همراه است. به همان میزان که جریان ارتباطات در کشور قطع شده، فعالیت رسانه‌ای نیز با اختلال جدی مواجه شده است.

هرچند خبرنگاران تجربه فعالیت در دوران جنگ ۱۲روزه و سایر محدودیت‌های اینترنتی را هم داشته‌اند، اما این‌بار به‌دلیل تشدید محدودیت‌های دسترسی به اینترنت و پیام‌رسان‌های داخلی، قطع پیامک‌ها و تماس‌های تلفنی با محدودیت‌های بیشتری در دریافت و انتشار اخبار مواجه هستند. برای بررسی وضعیت تحریریه‌ها در شرایط فعلی با برخی از خبرنگاران روزنامه‌ها، خبرگزاری‌ها و سایت‌های خبری گفت‌و‌گو کردیم. کاهش تعداد صفحات روزنامه‌ها، عدم‌فعالیت مترجم‌ها، محدودیت ساعتی در فعالیت، نوشتن گزارش از آرشیو رسانه‌ها، افزایش قابل‌توجه بازدید‌ها و کامنت‌های سایت‌های رسانه‌ها ازجمله نکته‌های مهم صحبت‌های خبرنگاران است. 

وقتی آرشیو منبع رسانه‌ها می‌شود 

از پنج‌شنبه شب گذشته که دسترسی به اینترنت آزاد روی شبکه سیار و پس از آن، اینترنت ثابت، محدود و قطع شده، خبرنگاران در تحریریه‌ها نیز به اینترنت بین‌الملل و شبکه‌های مجازی برای دریافت اطلاعات از سایت‌های داخلی و خارجی و انتشار مطالب دسترسی ندارند. به‌همین‌دلیل از همان روز مدیران اکثر روزنامه‌ها ازجمله هم‌میهن، دنیای اقتصاد، پیام ما و اعتماد، تصمیم گرفتند تا روزنامه‌ها را با تعداد صفحه‌های کمتری چاپ کنند. 

جدای از کاهش تعداد صفحات، خبرنگاران این روزنامه‌ها در سوژه‌پردازی، دریافت منابع آماری و محتوایی و انتشار مطالب نیز با چالش‌هایی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. یکی از این چالش‌ها، انتقال مطلب نهایی از خبرنگار به ویراستار و صفحه‌بند روزنامه است. از آنجا که اعضای تحریریه به اینترنت و شبکه‌های مجازی دسترسی ندارند، مطالب را از طریق فلش بین یکدیگر منتقل می‌کنند. همچنین خبرنگاران در صحت‌سنجی اطلاعات منابع خبری هم با مشکل مواجه هستند.

یکی از خبرنگار‌های روزنامه «پیام ما» دراین‌باره به هم‌میهن توضیح داد: «در این روزها، عملاً امکان بررسی صحت‌وسقم اخبار برای انتشار نهایی را از دست داده‌ایم و باید صرفاً به گفته‌های مصاحبه‌شونده، آرشیو رسانه و حافظه خودمان بسنده کنیم. محدودیت‌های این دوره از محدودیت‌های اینترنت برای خبرنگارها، بیشتر از دوره‌های قبل شده است.

روزنامه‌نگاری فعالیت شبانه‌روزی است، اما فعالیت خبرنگار‌ها با قطع تماس‌های تلفنی و شلوغی خیابان‌ها در زمان اعتراضات محدود شده است. ازطرف‌دیگر با قطع کامل پلتفرم‌های بین‌المللی هم‌زمان، هم یکی از منابع سوژه‌پردازی را از دست دادیم، هم امکان دریافت بازخورد از مخاطبان را.» این وضعیت در سایر روزنامه‌ها نیز با مقداری تفاوت، بسته به حوزه خبری خبرنگار، وجود دارد.

یکی از خبرنگار‌های دنیای اقتصاد نیز درباره وضعیت این روز‌های تحریریه توضیح داد: «از روز اول، روزنامه از ۳۲ صفحه به ۱۶ صفحه کاهش پیدا کرد، اما مسئله خبرنگار‌ها از همان روز این بود که در نبود اینترنت، اطلاعات و داده‌های نوشتن گزارش، برای همین صفحات کم‌شده را از کجا پیدا کنند. در حوزه اقتصاد، بیشتر اخبار و گزارش‌های تولیدی درباره آخرین وضعیت بازار و کسب‌وکار‌ها در شرایط اعتراض و قطع اینترنت است.

اما برای انتشار همین اخبار هم برای اضافه‌کردن اطلاعات قبلی و دسترسی به اخبار پیشین با مشکل جدی مواجه هستیم.» بررسی‌ها از برخی مترجم‌های روزنامه‌ها هم نشان می‌دهد که یک دسته از آنها عملاً امکان فعالیت ندارند و صرفاً در تحریریه حاضر می‌شوند. اما دسته دیگر به‌خصوص در حوزه بین‌الملل، برای دریافت اخبار خارجی مجبور شده‌اند تا پای شبکه‌های تلویزیونی اخبار بشینند و مطالب را بنویسند، ترجمه و منتشر کنند. 

فعالیت مترجم‌ها به صفر رسید 

خبرگزاری‌های رسمی ازجمله ایسنا، ایلنا، خبرآنلاین، ایبنا و سایت‌های خبری به‌ویژه رسانه‌های فناوری همچون زومیت و دیجیاتو نیز کم‌وبیش با مشکلات مشابه روزنامه‌ها در دریافت و انتشار مطالب مواجه هستند. البته یکی از نکته‌های مهم صحبت‌های برخی خبرنگاران تعدادی از سایت‌ها و خبرگزاری‌ها، افزایش چشمگیر بازدید‌ها و کامنت‌های مخاطبان است.

به‌گفته دبیر بخش فناوری ایران زومیت، این رسانه فقط در روز جمعه با ۱۰ هزار کامنت مخاطبان مواجه شده و برخی کاربران نیز از بخش کامنت‌های این رسانه برای گفت‌و‌گو با یکدیگر و شکایت نسبت به قطع اینترنت استفاده می‌کنند. در این زمینه، بررسی سایت این رسانه نیز نشان می‌دهد که به دستور قضایی کامنت‌ها با محدودیت‌هایی مواجه شده‌اند. همین موضوع، باعث نگرانی‌هایی میان مدیران و گردانندگان این رسانه شده است. طبق گفته‌های دبیر بخش فناوری زومیت، این رسانه ماهانه ۲۰ میلیون بازدید دارد و بستن بخش نظرات آن، به اعتبارش ضربه بزرگی وارد می‌کند. 

مشابه این وضعیت درباره ایسنا نیز صدق می‌کند. یکی از خبرنگار‌های این رسانه از افزایش چشمگیر کامنت‌ها و بازدید‌ها در این روز‌ها خبر داد و گفت: «عمده خبررسانی در سرویس اقتصادی، درباره گزارش‌های میدانی و گفت‌و‌گو‌های مرتبط با موضوعاتی همچون کالابرگ، وضعیت پروازها، قیمت سکه، طلا و ارز است.

در زمان جنگ ۱۲روزه، اختلال پیام‌رسان‌های داخلی خیلی کمتر بود و از آن طریق، مطالب را در بین بخش‌های مختلف منتقل می‌کردیم، اما حالا این امکان با اختلال مواجه است.» او همچنین از بیکاری مترجم‌های این خبرگزاری نیز گفت: «عملاً مترجم‌ها به‌دلیل نبود دسترسی به سایت‌های خارجی، بیکار شده‌اند و امکان فعالیت ندارند. به‌همین‌دلیل، در برخی سرویس‌ها از مدیریت درخواست کردیم تا تحریریه به شبکه‌های ماهواره برای ترجمه اخبار خارجی دسترسی داشته باشد.» باقی مشکلات تحریریه، سایت‌ها و خبرگزاری‌ها نیز مربوط به دریافت اخبار و انتشار آنهاست.

یکی از خبرنگار‌های رسانه‌های فناوری دراین‌خصوص به هم‌میهن می‌گوید، بخش زیادی از محتوا‌های رسانه‌ها صرف بازنشر اخبار خبرگزاری‌های رسمی و بخش دیگر، یادداشت‌ها و مطالبات اعضای تحریریه است. این بدان‌معناست که تولید و انتشار مطالب بسیاری از رسانه‌ها به‌ویژه در بخش خبر‌های بین‌الملل به صفر رسیده است. 

کیفیت و عمق مطالب کاهش یافته است 

از آنجا که بخشی از سرور‌های وردپرس از اینترنت بین‌الملل پشتیبانی می‌شود، اعضای برخی از تحریریه‌ها با چالش در انتشار اخبار مواجه شده‌اند. به گفته خبرنگار یکی از همین رسانه‌ها، در دوران جنگ حداقل امکان بازنشر اخبار در پیام‌رسان‌های داخلی وجود داشت، اما حالا فقط سایت‌ها بستر انتشار مطالب هستند که آنها هم اختلال و کندی دارند. او حتی درباره تاثیر قطع اینترنت در نحوه تعامل با اکوسیستم اقتصاد دیجیتال مطرح کرد که پیش از این، شبکه‌های مجازی بهترین و راحت‌ترین راه برای دریافت اخبار و بیانیه‌های کسب‌وکار‌ها بودند، اما با قطع کامل ارتباطات، روابط عمومی یکی از پلتفرم‌ها مجبور شد تا بیانیه را از پشت تلفن برای خبرنگار بخواند و او تایپ کند.

منابع خبرنگار‌های سایت‌ها و خبرگزاری‌ها نیز در شرایط فعلی به آرشیو رسانه خودشان و سایر رسانه‌ها محدود شده است. خبرگزاری ایبنا که به‌صورت تخصصی در حوزه کتاب فعالیت می‌کند، این روز‌ها اکثر مطالب تولیدی آن مرتبط با معرفی کتاب‌ها، استفاده از آرشیو و گفت‌و‌گو‌های محدود است.

ازطرف‌دیگر، رسانه‌ها باید به منابع متعدد و متنوعی برای خبررسانی دسترسی داشته باشند، اما حالا این منابع صرفاً به منابع رسمی محدود شده است. یکی از خبرنگار‌های خبرآنلاین با اشاره به این چالش مطرح کرد که با قطع اینترنت، امکان ترجمه و سوژه‌پردازی از دست رفته و عمده مطالب تولیدی درباره مرور مطالب قبلاً منتشرشده و گفت‌و‌گو‌های محدود درباره موضوعات اخیر است.

در این شرایط، خبرنگاران در حالی برای خبررسانی در دوران بحرانی ارتباطات با چالش‌های متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که مشخص نیست این روند تا چه زمانی ادامه دارد. همچنین آنها به‌دلیل افت کیفیت و عمق مطالب در روز‌های اخیر نسبت به ازبین‌رفتن مرجعیت و مخاطب بیش‌ازپیش نگران هستند.