تداوم آلودگی هوای پایتخت/ نگذاریم تهران دهلی شود
آلودگی هوا سالهاست به یکی از پایدارترین معضلات زیستمحیطی پایتخت ایران تبدیل شده است؛ معضل که هر پاییز و زمستان با شدت بیشتری بازمیگردد و زندگی میلیونها شهروند را تحتتأثیر قرار میدهد.
هرچند تهران هنوز به سطح فاجعهبار آلودگی هوای دهلی نو نرسیده، اما بررسی روندها، الگوها و تجربه شهرهای مشابه نشان میدهد پایتخت ایران در مسیری حرکت میکند که دهلی سالها پیش آن را طی کرده است.
شباهتهایی که امروز میان این دو کلانشهر دیده میشود، برای کارشناسان محیطزیست یک هشدار جدی محسوب میشود؛ هشداری که اگر نادیده گرفته شود، میتواند تهران را به آیندهای مشابه یکی از آلودهترین شهرهای جهان سوق دهد.
جمعیت، تمرکز و فشار بر شهر
تهران با حدود ۹ میلیون نفر جمعیت در محدوده شهری و بیش از ۱۵ میلیون نفر در منطقه کلانشهری، سالهاست با تمرکز شدید جمعیت، خدمات و فرصتهای اقتصادی مواجه است. همین تمرکز، روزانه میلیونها سفر درونشهری را رقم میزند؛ الگویی که پیشتر در دهلی نو نیز شکل گرفت.
دهلی با جمعیتی بیش از ۳۰ میلیون نفر، نمونهای روشن از پیامدهای رشد بدون کنترل کلانشهرهاست؛ جایی که توسعه شهری سریع، پیش از آنکه زیرساختهای حملونقل و محیطزیست تکمیل شود، به بحران مزمن آلودگی هوا انجامید. کارشناسان معتقدند تهران امروز در مرحلهای قرار دارد که دهلی در دهههای قبل تجربه کرده بود.
ریشههای مشترک یک بحران
بررسی منابع آلودگی هوا در تهران و دهلی نشان میدهد شباهتها بیش از تفاوتهاست. در هر دو شهر، خودروها نقش اصلی را در تولید آلایندهها ایفا میکنند. ناوگان فرسوده، مصرف بالای سوخت، ترافیک سنگین و سهم پایین حملونقل پاک، ستون فقرات معضل آلودگی هوا در هر دو پایتخت است.
در تهران، برآوردها نشان میدهد حدود ۸۰ درصد آلودگی هوا ناشی از وسایل نقلیه موتوری است؛ عددی که در دهلی نیز با اندکی تفاوت، هسته اصلی آلودگی را تشکیل میدهد. در کنار آن، فعالیت صنایع، گردوغبار ناشی از ساختوساز و توسعه بیوقفه شهری، الگوی مشترکی را شکل داده که در هر دو شهر قابل مشاهده است.
حتی از منظر جغرافیایی نیز شباهتها قابل توجه است؛ تهران در دامنه البرز و دهلی در شرایطی قرار دارد که پدیدههای جوی و وارونگی دما در فصول سرد، مانع خروج آلایندهها میشود؛ عاملی که نقش تعیینکنندهای در انباشت آلودگی دارد.
روند نگرانکننده شاخصهای آلودگی
اگرچه سطح آلودگی هوای تهران هنوز به میانگینهای بسیار بالای دهلی نرسیده، اما روندها شباهت نگرانکنندهای دارند. افزایش تعداد روزهای ناسالم، تکرار تعطیلی مدارس، هشدارهای پیدرپی برای گروههای حساس و بالا رفتن میانگین ذرات معلق PM۲.۵، همگی نشانههایی هستند که دهلی نیز سالها پیش با آنها مواجه بود.
در تهران، میانگین PM۲.۵ معمولاً بالاتر از حد مجاز سازمان جهانی بهداشت قرار دارد و در ماههای سرد سال بهطور مکرر وارد محدوده ناسالم میشود. این همان نقطهای است که دهلی از آن عبور کرد و به مرحله بحران دائمی رسید.
اگر این روند مهار نشود، فاصله تهران با شرایط حاد دهلی میتواند بسیار سریعتر از آنچه تصور میشود کاهش یابد.
پیامدهای سلامت؛ زنگ خطر مشترک
در هر دو شهر، نخستین قربانی آلودگی هوا سلامت عمومی است. افزایش بیماریهای تنفسی، مشکلات قلبی–عروقی، مراجعات اورژانسی و کاهش کیفیت زندگی، پیامدهایی است که امروز در تهران نیز بهوضوح دیده میشود.
تجربه دهلی نشان میدهد بیتوجهی طولانیمدت به این نشانهها چگونه میتواند به مرگهای زودرس گسترده و کاهش محسوس امید به زندگی منجر شود؛ تجربهای که اکنون بهعنوان یک هشدار جدی پیشروی تهران قرار دارد.
شباهت در سیاستهای مقطعی
وجه اشتراک دیگر تهران و دهلی، اتکای طولانیمدت به سیاستهای کوتاهمدت و واکنشی است. محدودیت تردد، تعطیلی مدارس، توقف موقت فعالیتها و تصمیمهای اضطراری، ابزارهایی هستند که در هر دو شهر بهکار گرفته شدهاند.
دهلی سالها این مسیر را طی کرد تا سرانجام به این نتیجه رسید که بدون اصلاح ساختاری در انرژی، حملونقل و مدیریت منطقهای، بحران مهار نمیشود. تهران نیز همچنان بخش عمدهای از مدیریت آلودگی هوا را به تصمیمهای مقطعی گره زده است؛ تصمیمهایی که اثر آنها کوتاهمدت و ناپایدار است.
اگرچه شرایط تهران امروز با دهلی فاصله دارد، اما شباهت مسیرها، نشانهها و سیاستها قابل انکار نیست. دهلی نمونه شهری است که هشدارها را دیر جدی گرفت و هزینه آن را با بحران دائمی هوا پرداخت.
تهران هنوز فرصت دارد پیش از رسیدن به نقطه غیرقابل بازگشت، مسیر خود را اصلاح کند؛ اما این فرصت محدود است. توسعه حملونقل عمومی پاک، نوسازی ناوگان فرسوده، اصلاح سیاست سوخت، کنترل صنایع و نگاه فرامنطقهای به آلودگی هوا، اقداماتی است که اگر امروز انجام نشود، فردا بسیار پرهزینهتر خواهد بود.
تهران هنوز دهلی نشده، اما شباهتها بیش از آن است که بتوان آنها را نادیده گرفت. تجربه پایتخت هند نشان میدهد بحران آلودگی هوا یکشبه شکل نمیگیرد، بلکه نتیجه سالها انباشت تصمیمهای نادرست، تعلل و مدیریت واکنشی است.
اگر این مسیر تغییر نکند، تهران ممکن است نه در آیندهای دور، بلکه در سالهایی نهچندان دور، با بحرانی روبهرو شود که امروز دهلی سالهاست با آن دستوپنجه نرم میکند؛ بحرانی که آسمان را میگیرد، نفس شهر را میبندد و هزینه آن را شهروندان میپردازند.
