مقصر گرانی خودرو کیست؟

صنعت خودرو در ایران به نقطه‌ای رسیده که دیگر نمی‌توان وضعیت آن را صرفا با مقصر دانستن یک بازیگر توضیح داد. آنچه امروز در بازار خودرو دیده می‌شود، حاصل برهم‌خوردن هم‌زمان چند مؤلفه کلیدی یعنی سیاست‌های ارزی ناپایدار، تصمیمات مقطعی دولت‌ها، محدودیت‌های ساختاری در تامین مواد اولیه و شکل‌گیری بازاری که رقابت واقعی در آن تضعیف شده است و در کنار آن افزایش قیمت‌ها، بیش از آن‌که نتیجه اراده مستقیم خودروساز یا واردکننده باشد، بازتاب شرایط کلان اقتصادی و چارچوب‌های سیاست‌گذاری است که طی سال‌ها شکل گرفته‌اند.

در چنین فضایی، پرسش اصلی این نیست که قیمت‌ها چرا مدام افزایشی است؛ بلکه این است که آیا ساختار فعلی بازار خودرو امکان انتخاب آزادانه، قیمت‌گذاری منصفانه و پاسخ‌گویی مؤثر را فراهم می‌کند یا خیر؟ و هم‌زمان، بحث انحصار، آزادسازی واردات، نقش دولت در تنظیم بازار و حدود مسئولیت تولیدکنندگان، به موضوعاتی جدی و چالش‌برانگیز تبدیل شده است.

در این رابطه امیر حسن کاکایی - کارشناس صنعت خودرو - در گفت‌و‌گو با ایسنا، معتقد است: در شرایط فعلی، خودروساز نقش اصلی در این ماجرا ندارد؛ چرا که دولت به دلایل متعدد (اقتصادی) تصمیم گرفت یک‌شبه نرخ دلار مربوط به صنایع را از کانال ۷۰ هزار تومان به حدود ۱۲۵ تا ۱۳۰ هزار تومان افزایش دهد؛ یعنی چیزی در حدود ۸۰ درصد افزایش قیمت که به معنای کاهش ارزش ریال است.

وی افزود: در چنین شرایطی چه کاری می‌توان انجام داد؟ حال اگر یک شرکت داخلی، به‌جای ۸۰ درصد، قیمت محصولاتش را ۴۰ تا ۶۰ درصد افزایش دهد، یا یک واردکننده به محض افزایش نرخ دلار، قیمت‌هایش را بالا ببرد، این موضوع قابل درک است و به نظر اعدادی که اعلام شده، به دور از منطق اقتصادی نباشد.

وقتی مواد اولیه با قیمت جهانی عرضه می‌شود

این کارشناس صنعت خودرو در پاسخ به این سوال که از یک طرف، برای صنعت خودرو یک بازار انحصاری ایجاد شده و از سوی دیگر، خودروسازان نیز معترض‌اند که قیمت‌ها به‌روز نمی‌شود و طی دو تا سه دهه گذشته، صنعت خودروسازی کشور از مزیت و سیاست‌های اقتصادی دولت‌ها، یعنی انحصار در بازار خودرو، بیشترین استفاده را برده است، گفت: وقتی ورق فولاد را با قیمت ارز آزاد از فولادی‌ها خریداری می‌کنند، آیا امکان رقابت یا خرید از جای دیگر وجود دارد؟ خیر؛ وقتی مواد اولیه با قیمت‌های جهانی یا قیمت‌های مبتنی بر بورس‌های بین‌المللی عرضه می‌شود، طبیعی است که هزینه تمام‌شده بالا برود.

کاکایی ادامه داد: اگر بخواهیم صرفا با احساسات جلو برویم، به نتیجه نمی‌رسیم. ما نیازمند راه‌حل عقلانی به این معنا که با امکانات و واقعیت‌های موجود کشور هم‌خوانی داشته باشد، هستیم.

وی تصریح کرد: در ۴۰ سال گذشته، با همین استدلال که باید تعداد خودروسازان افزایش یابد، امروز به جایی رسیده‌ایم که بیش از ۸۰ خودروساز سواری (کوچک و بزرگ) و بیش از ۵۰ خودروسازی تجاری در کشور وجود دارد و تعداد شرکت‌های فعال به بالای ۱۹۰ مورد رسیده است؛ در حالی‌که حتی شرکت‌های اصلی هم دیگر آن کمپانی‌های بزرگ سابق نیستند و به‌جای آنکه خودروسازان بزرگ داخلی به یک بنگاه قدرتمند فناورانه و اقتصادی تبدیل شود، تعداد زیادی واحد کوچک و ضعیف ایجاد شده که نتیجه آن، ناکارآمدی فعلی است.

انحصار صنعت یا رقابت بازار؟

این کارشناس صنعت خودرو افزود: برخلاف تصور رایج، خودروسازی لزوما باید انحصاری باشد؛ مانند کره‌جنوبی که عملا یک خودروساز بزرگ، یعنی هیوندای، دارد. آنچه باید رقابتی باشد، بازار است. متاسفانه این دو مفهوم همیشه به‌اشتباه بهانه‌ای برای صدور مجوز‌های بی‌پشتوانه و سیاست‌های غلط شده است.

کاکایی خاطرنشان کرد: در گذشته واردکنندگان معتبری وجود داشتند که به مردم خدمات می‌دادند، اما به بهانه کنترل ارز، ناگهان کنار گذاشته شدند. امروز ده‌ها شرکت واردکننده به‌صورت قارچ‌گونه شکل گرفته‌اند که خدمات مناسبی هم ارائه نمی‌دهند.

وی تاکید کرد: مشکل اصلی، انحصار نیست؛ بلکه سیاست‌های غلط دولت‌ها و مسئولیت‌ناپذیری سیاست‌گذاران است. ساماندهی صنعت خودرو سال‌ها در مجلس مطرح بود و خروجی مؤثری نداشت و ممنوعیت واردات به‌خاطر کنترل ارز بود، نه حمایت از خودروساز، اما نتیجه‌اش شکل‌گیری ده‌ها شرکت ناکارآمد شد.

این کارشناس صنعت خودرو ادامه داد: به همین دلیل است که مردم احساس رقابت در بازار نمی‌کنند. اما واقعیت این است که هر زمان مشکلی ایجاد می‌شود یک «مافیا» یا «دشمن» معرفی می‌شود. در حالی‌که سؤال ساده این است که وقتی نرخ دلار یک‌شبه از کانال ۷۰ هزار تومان به کانال بالای ۱۲۰ هزار تومان می‌رسد، مقصر کیست؟ بنابراین؛ بازار باید رقابتی باشد و صنعت می‌تواند انحصاری باشد، به شرط آن‌که انحصار با تدبیر همراه شود. هر صنعتی که رقابت در بازار آن از بین برود، محکوم به شکست است و تجربه جهانی نیز نشان می‌دهد که تجاری‌سازی در مقیاس اقتصادی بسیار دشوار است و تنها چند گروه صنعتی بزرگ می‌توانند در این حوزه موفق باشند.

تحریم‌ها و هزینه‌های پنهان تولید خودرو

کاکایی گفت: مشکلات فعلی صنعت خودرو، نتیجه زنجیره‌ای از سیاست‌های نادرست، تحریم‌ها، هزینه‌های بالای تولید، هزینه دور زدن تحریم‌ها، ساختار‌های ناکارآمد و نبود شفافیت است و حتی در صورت افزایش رقابت، به دلیل تحریم‌ها، هزینه‌ها به‌طور کامل کاهش نخواهد یافت؛ بنابراین راه‌حل باید منسجم، واقع‌بینانه و سازگار با شرایط اقتصادی کشور باشد.

وی در پایان تاکید کرد: مشکلات امروز صنعت خودرو و اقتصاد کشور، حاصل دهه‌ها سیاست‌گذاری نادرست و پوپولیستی است؛ سیاست‌هایی که به‌جای پاسخگویی واقعی به مردم، صرفا با ادبیات جدید، همان حرف‌های قدیمی را تکرار می‌کنند.