سروش: اي كاش آتش غيرت ديني خود را در خرقه مصباح يزدي مي زديد

يكم. گمان نمي كردم سخنان من خنده آور يا گريه آور باشد. بهتر بود آن را تأملانگيز مي خوانديد.

آيا بهتر نبود كه براي نقد آن سخنان به شنيدن سخنراني نود دقيقه اي من در سوربون ـ پاريس ـ مي پرداختيد و به آن خلاصه ناقص كه دانشجويان فراهم آورده اند بسنده نمي كرديد, تا سودبخشي و نيرومندي نقدتان افزونتر شود و از خطاهاي محتمل پيراسته گردد؟

دوّم. لُبّ كلام من در باب دموكراسي و اسلام (كه گزيده نارساي دانشجويان آن را به خوبي منعكس نمي كند) اين بود كه تمدن اسلامي تمدني فقه محور است و از فقه سالاري تا دموكراسي كه قلبش قانون سالاري (نوموكراسي) است, فاصله چنداني نيست. مسلمانان به رعايت قانون و مقررات در حيات فردي و جمعي خود خوي گرفته اند و لذا با قانونسالاري ناآشنا نيستند. نارسايي نظام فقهي البته در اين است كه تكليف انديش است نه حق انديش و لذا داروي شفا بخش حق را بايد به اين اندام نيم مردة تكليف انديش, تزريق كرد تا تندرستي و چالاكي دموكراتيك پيدا كند و جامة عدالت امروزين (كه بر مدار حقوق بشر مي گردد) بر قامتش راست آيد و توازني مطبوع و مطلوب ميان حق و تكليف برقرار كند. و اين بسي فاصله دارد با آرمان خيال انديشانه كساني كه خواهان استخراج دموكراسي از متن تعليمات اسلامي اند.

سوّم. نوشته ايد كه "لاجرم مي خواهيد با اين استدلال بگوييد كه ملت ايران براي استقرار دموكراسي يا هرچيزي نظير آن بايد دست از تشيع بردارد." قريباً خواهم گفت كه من چه مي خواهم بگويم اما اي كاش شما شعلهاي از آتش غيرت ديني خود را درخرقة متكلم رسمي حكومت ايران, محمدتقي مصباح يزدي, مي زديد كه پانزده سال است به صد زبان و صدبرهان مي كوشد تا اثبات كند كه دموكراسي و اسلام در تضادند و به او مي گفتيد كه " شما مي گوئيد ملت ايران براي استقرار دموكراسي بايد دست از اسلام بردارند" و آنگاه بر او بانگ مي زديد كه "نمي دانم بر سخنان شما بخنديم يا بگرييم و شما مي خواهيد به مردم ايران خدمت كنيد يا خيانت؟". آقاي مصباح كه تشيع را عين اسلام حقيقي و حقيقت اسلام مي داند, مگر مفاد صريح سخنانش اين نيست كه تشيع و دموكراسي ناسازگارند و به قول شما "ريشه اي ترين اعتقاد شيعيان غيرقابل جمع با مردم سالاري" است؟ و مگر تشيع چيزي غير از تئوري نبوت و امامت و مهدويت است؟ و مگر تضاد اسلام (بخوانيد تشيع) با دموكراسي, منطقاً مدلولش اين نيست كه نبوت و امامت و مهدويت با دموكراسي ناسازگارند و پيامبر و علي و مهدي مخالف دموكراسي اند؟

باري من و مصباح يزدي ظاهراً هم داستانيم كه اسلام و تشيع موجود با دموكراسي ناسازگارند. وي مي گويد براي دموكراتيك شدن دست از اسلام برداريد يا مسلمان بمانيد و با دموكراسي وداع كنيد, اما من مي گويم لازمة اخذ دموكراسي ترك مسلماني نيست, شما در كدام جبهه ايد؟

چهارم. من در باب امامت و ولايت چيزي بيش از آنچه قبلاً در "بسط تجربه نبوي" و در "مسأله خاتميت" آورده ام, نگفته ام. شايسته است آن را دوباره بخوانيد. خاتميت, چنانكه من در مي يابم, مقتضايش اين است كه پس از پيامبر سخن هيچ كس در رتبه سخن وي نمي نشيند و حجيّت گفتار او را ندارد. حال سخن در اين است كه امامت را شرط كمال دين شمردن و امامان را برخوردار از وحي باطني و معصوم و مفترضالطاعه دانستن (چنان كه شيعيان مي دانند) چگونه بايد فهميده شود كه با خاتميت ناسازگار نيفتد و سخنشان در رتبه سخن پيامبر ننشيند و حجيت گفتار او را پيدا نكند؟ آنان را شارح و مبيّن معصوم قرآن و كلام پيامبر دانستن نيز گرهي از كار فروبسته اين سؤال نمي گشايد. آيا امامان, براي پاسخ به هر سؤالي, به كلمات پيامبر رجوع مي كردند و آنها را مي خواندند (در كجا؟) و مي انديشيدند و آنگاه جواب مي گفتند يا جوابها (چنانكه شيعيان مي گويند) نزدشان حاضر بود و نيازي به اجتهاد و إعمال رويـّت و پژوهش و تحليل نداشتند. و لذا سخني كه مي گفتند بيچون و چرا وبي احتمال خطا و بر اثر الهام الهي, عين كلام پيامبر بود و جاي اعتراض نداشت؟ اگر اين دوّمي باشد, فرق پيامبر و امام در چيست؟ و آيا در اين صورت, جز مفهومي ناقص و رقيق از خاتميت چيزي بر جاي خواهد ماند؟ شما طوري از نقش شارح بودن امامان شيعه سخن مي گوئيد كه گويي "مجتهد معصوم"اند اما مگر مجتهد معصوم خود مفهومي تناقص آلود نيست؟ باري جواب اين سؤالات هر چه باشد, آيا امامان را در رتبه پيامبر ندانستن و بنيان خاتميت را استوار كردن و "سنگ خاتميت را بر سينه زدن" (به قول شما) جفا بر اسلام و كاستن از منزلت ولايت است؟.

گفته ايد كه من ولايتي را كه براي ملاّي رومي قائلم از امامان شيعه دريغ مي كنم. دريغا كه اين جا (و هيچ جا) مقام طرح عقايد شخصي نيست, اما ناچار مي گويم كه من شيعه غالي نيستم و نه در مورد ملاّي روم و نه هيچ كس ديگر (پس از پيامبر(ص)) قائل به نبوت و شؤون و لوازم آن نيستم. از اين كه بگذريم, هر درجهاي از درجات قرب الهي را براي آدميان ممكن و ميسور مي دانم و از دوام ولايت معنوي و "بسط تجربه نبوي" جز اين مراد ندارم.

روايتي از امامان شيعه رسيده است كه: "در مورد ما هر چه مي خواهيد بگوئيد, فقط ما را به مرتبه الوهيت نرسانيد" (نزّلوانا عن الرّبوبيّة و قولوا فينا ما شئتم). شما عالم علمالحديث هستيد و از اصالت اين روايت با خبرتريد. در اين روايت چنانكه مي بينيد فقط اجتناب از ربوبيّت خواسته شده است و از نبوت سخن نرفته است. اگر غلط نكنم اين روايت با آنكه ظاهري ضد غلّو دارد, بايد پرداخته غاليان شيعه باشد. دقيقتر آن است كه آنان را نه به مرتبه خدايي بايد رساند نه به مرتبه پيامبري. هر منزلت ديگري براي آنان و ديگر سالكان متصور است. و "ما كان عطاء ربّك محظوراً"[1]. مي دانم كه اين سخنان سليم در ايران امروز كه تشيّع غالي و تفّقه اخباري بر آن سايه افكنده است, آبرو و امنيت و حيات گوينده را نشانه مي رود اما " عشق است و داو اول بر نقدجان توان زد". اصلاح ديني و سيالّ كردن كلام اسلامي و شيعي راهي جز اين ندارد.

پنجم. آورده ايد كه وجود امام مهدي "يك واقعيت است". از كجاي گفتار من برمي آيد كه "غير واقعيت" است؟ قلم من در اين جا و در همه جا عمداً از داوري در باب عقايد خاص شيعيان و غيرشيعيان, تن مي زند و تنها به ربط منطقي و نتايج تاريخي آنها ديده مي دوزد. من نيك مي دانم كه اكثريت شيعيان و غيرشيعيان مقلدند نه محقق, و عقايدي دارند معلّل و غير مدلّل, كه زاده جبر محيط و تلقين و تربيت است. و من ايمان تقليدي آنان را برنمي آشوبم. به علاوه نگاه درجه دوم و شيوه پلوراليستي من, اجازه نم يدهد كه براحتي در باب ناجي و هالك بودن فرقه هاي گونه گون اسلامي حكميت كنم و گروهي را به بهشت و گروهي را به دوزخ بفرستم. اما قصه مهدويّت سياسي, يعني نقشي كه اين انديشه در سياست ايفا مي كند البته منظور نظر و مطلوب خاطر من است. بگذاريد نسبت اين دو را در سياست معاصر بكاويم:

انجمن مهدويّه حجّتيه, نامبردارترين گروه قبل از انقلاب بود كه با انديشه مهدويت نرد عشق ميباخت و اعضاي آن سلوك فردي و سياسي خود را بر آن استوار كرده بودند. اينان به گفته آيت الله خميني, معتقد بودند كه تباهي و ستم بايد چندان فزوني گيرد كه ظهور امام غائب را ايجاب و تسريع كند. پيداست كه از اين انديشه, چه رويكردي به قدرت و سياست برخواهد خاست و باري هر چه از آن برآيد, قطعاًً سياستي دموكراتيك نخواهد بود. ناگفته نگذاريم كه اعضاي انجمن حجّتيه, به شدت و نفرت, از آن اتهام بيزاري ميجويند و آن را دروغي برساخته دشمنان مي شمارند. شايد صحيحتر آن باشد كه مهدويتگرايان حجّتيه را در امر سياست, مردمي بي عمل و كناره گير بشماريم كه با همه حكومتها مي سازندو به معاش خود مي پردازند تا پايان زمان در رسد و مهدي موعود نقاب از چهره براندازد. نيك روشن است كه در شكم اين بي عملي سياسي هم طفل دموكراسي پرورده نخواهد شد.

در سوي مقابل, تئوري ولايت فقيه آيت الله خميني بود كه حكومت را حق فقيهي مي دانست كه به نيابت از امام غائب و با برخورداري از امتيازات و اختيارات او, سقف سياست را بر ستون شريعت بزند و دست قدرت از آستين مهدويت درآورد و با تصّرف در نفوس و اعراض و اموال مسلمين, ناخداوار سفينه جامعه را با نسيم ولايت به ساحل هدايت برساند. اين آشكارترين و نابترين شيوه بناي سياست بر مهدويت بود و چنانكه همه مي دانيم نه آقاي خميني نظرية خود را دموكراتيك مي دانست و نه ديگران چنان صفتي را درخور آن مي ديدند و نه بسط و تداوم عملي آن تئوري, ساماني دموكراتيك به كشور داد. و چنانكه گذشت متكلمان رسمي اين حكومت هم به هيچ رو شرمنده نبوده و نيستند از اينكه ناسازگاري نظري و عملي دموكراسي را با ولايت فقيه به صد زبان و برهان, مدلّل و مسلّم سازند.

اما در جانب روشنفكران ديني, دكتر علي شريعتي دلير، در استخدام نظرّيه مهدويت براي اهداف سياسي از همه دليرتر بود. وي بيآنكه به مباني كلامي مهدويت بپردازد از "انتظارفرج" سلاحي براي "اعتراض" ساخت و به دست پيكار جويان مسلمان داد تا با حكومت وقت درآويزند و آن را براندازند. اين شيوة ماهرانة اسلحه سازي ايدئولوژيك, گرچه خاصّيتي انقلابي داشت و به كار پيكار مي آمد, امّا دريغا كه با مردمسالاري و استقرار نظم دموكراتيك مهربان نبود و جز ناراضي تراشي بهره يي و ميوه يي نمي داد و البتّه خادم خالص نظريه "امّت و امامت" بود كه نظريّه يي سخت ضددموكراتيك از كاردرآمد.

از ميان اين بزرگان, شايد مهدي بازرگان يك استثنا بود كه در عين اعتقاد, با "مهدي", بازرگاني نكرد و از آن بهره سياسي نجُست و همين، انفصال او را از يك نظام مهدويت مدار رقم زد.

از همروزگاران خود كه بگذريم و به پشت سر نگاهي بي فكنيم و پيشگامان مهدويت سياسي را در تاريخ گذشته جستجو كنيم البتّه با صفويان ملاقات خواهيم كرد كه از ملاقات شاه اسماعيل با "صاحب الامر مهدي" داستانها ساخته بودند و آوازه درانداخته بودند كه وي تاج و شمشير و خنجر و كمر و رخصت "خروج" را از مهدي گرفته است. و حتي شاهان صفوي را منصوبان امامان به سلطنت مي انگاشتند و دولتشان را "مخلّدو به ظهور قائم آل محمّد متّصل" باز مي نمودند2. اگر اين آواها امروزه آواهاي آشنايي است, براي آن است كه سرچشمه يي يكسان دارند و از حلقومي واحد برمي خيزند و باري فصل مشتركشان اين است كه بر سياست ورزي مهدي گرايانه يي استوارند كه با نظم انسان نواز مردم سالار نسبتي و قرابتي ندارد.

آن "امام شهر كه سجاده مي كشيد بدوش" و كارنامه مجلسيان را مقبول و مصّوب امام زمان در شب قدر مي دانست و روحاني ديگري كه با توسّل به رؤيايي, پيروزي دولت احمدي نژاد را محصول دعاي امام غائب[3] مي شمرد (همچنانكه شاه اسماعيل و شاه تهماسب صفوي در رؤياهاي خود امام علي و امام مهدي را ياور و پشتيبان خود مي ديدند) جز كاسبكاري سياسي و ارزان فروشي متاع مهدويت به سياست حاكم و ترويج "تشيع صفوي" كاري نمي كردند. و اگر حجةالاسلام بهمن پور از تضعيف اعتقادات شيعيان و نسبت عواميگري و عوامزدگي به روحانيان رنجيده اند, نگاهي به "تعصّبات سياسي" و مهدويت فروشي و گفتار و رفتار و سكوت و رضاي همكسوتان و پيشكسوتان خود بيفكنند و آتش خشم و خروش خود را بر آنان ببارند. هم اكنون در جمكران, دوچاه نهادهاند يكي براي زنان و ديگري براي مردان, تا عريضه حاجات خود به امام غائب را, جداگانه در آنها بيندازند و براي هر عريضه دويست تومان بپردازند. و اينها همه در زير گوش و چشم نوّاب امام زمان و "ملولان از علم بي عمل" صورت مي پذيرد كه در قم نشسته اند و چشم بر اين "شرك تقوا نام" بسته اند. اينها را ببينيد و بگوئيد كه حال جاي خنديدن است يا گرييدن.

باري نظريه مهدويت, حق باشد يا باطل, در عرصه سياست يا به بي عملي سياسي يا سفاكي و مردم فريبي صفوي صفتانه يا به ولايت مطلقه فقيه و يا اسلحه سازي ايدئولوژيك مي انجامد كه عليايّ حال با دادگري دموكراتيك پاك بيگانه اند."وقت آن شيرين قلندر خوش كه ..." گفت:

من آن نگين سليمان به هيچ نستانم كه گاه گاه بر او دست اهرمن باشد

اينها همه بيان ربط منطقي انديشه ها و پيشه ها بود, از اين پس اختيار و گزينش باشماست كه دموكراسي را بخواهيد يا ولايت مطلقه فقيه را يا بي عملي سياسي را يا ...

هفتم. دولت اسرائيل و سياست نومحافظه كاران آمريكا (كه حجةالاسلام بهمن پور چنگ تمّسك به آنها زده است) نيز شاهد صادقي در آستين ماست. مگر صهيونيزم سياسي تئودور هرتزل تشكيل دولت اسرائيل را "آغاز فديه موعود و استخلاص بني اسرائيل" نمي دانست و مگر يهوديان اين "وعدة توراتي ـ الهي" را مستمسك بازگشت خود و اشغال فلسطين قرار ندادند و مگر نومحافظه كاران آمريكا كه منتظر بازگشت ملكوت مسيح اند, برهمين پايه از دولت اسرائيل پشتيباني نمي كنند؟ پس قياس اين "وعدههاي الهي" و "موعودهاي منتظر" شيعيان و يهوديان و مسيحيان چه جاي شگفتي دارد؟ و اگر اسرائيل در چشم آمريكانشينان, حكومتي دموكراتيك مي نمايد (به قول شما), درست به سبب آن است كه ديگر آن موعودگرايي را جدّي نمي گيرد و براي آن تهيّه و تدارك نميبيند و از حفظ و حمايت يك حكومت سكولار قدمي كوتاه نمي آيد. در ايران هم كم و بيش چنين است. يعني به اعتراف آقاي جوادي آملي, "ما همه سكولار زندگي مي كنيم". و اين نيست مگر به يُمن روشنگري هاي روشنفكران. اگر كار به دست حزبالله مي افتاد كه به دنبال برپا كردن "جامعه مهدوي" است, آنگاه مي ديديد كه چه مصالحي فداي چه مواعيدي مي شد.

هشتم. از سر طنز و طنازي نوشته ايد كه اگر هم در جايي دموكراسي براي مسلمانان به ارمغان آمده, لاجرم "به يمن پيروي از ابوحنيفه و ابن خلدون و اقبال لاهوري بوده است"!. چنين سخن گفتن نه شايسته شما است و نه بيان وفادار مراد و مفاد سخن من. حساب اقبال لاهوري جداست ولي البته نسبت فقه حنفي و فقه جعفري با دموكراسي يكي است و هيچ كدام براي طفل دموكراسي نه مادر خوبي هستند نه دايه مهرباني. سخن من همان است كه در ابتدا آوردم: فقه سالاري تمدن اسلامي و فقه خويي مسلمانان, زمينة مطلوبي است براي استقرار قانون سالاري دموكراتيك. ولي اين فقط شرط لازم است. آنچه اين شرط لازم را به شرط كافي بدل مي كند تزريق داروي شفاي بخش "حّق" به فقه تكليف انديش اسلامي است. و اين است معنا و نمونه تكيه بر سنت و فراتر رفتن از آن, با هم.

امّا آراء اقبال لاهوري درباب خاتميت شايسته توضيح بيشتر است:

وي در فصل پنجم و ششم كتاب پرمايه "بازسازي فكر ديني در اسلام", روح اسلام را ضّد يوناني مي شمارد و افسوس مي خورد كه مسلمانان يوناني مآب شدند و عقل استقرايي را فرونهادند. به اعتقاد وي, در آمدن عقل استقرايي _ تجربي, تكيه انحصاري بر غريزه (وحي) را متوقف كرد و خاك تاريخ از پروردن پيامبران عقيم شد و لذا ختم نبوت ايجاب و اعلام گرديد و از اين پس به انتظار وليّ آسماني ديگري نشستن كه منبع تازهيي براي دانش باشد و اتوريتة نويني را بنا نهد خطاست. اعلام ختمّيت, آغاز رهاسازي عقل انساني بود تا آدمي با انديشه خودگام بردارد و چراغ عقل خود را برافروزد چراكه دست كليم را "درين زمانه نهان اندر آستين كردند". بشريت, اينك به سه چيز نياز دارد: "تفسيري معنوي از جهان, رهايي معنوي خرد و اصول بنيادين عاّم براي جهت دادن به تكامل جامعه بر اساسي معنوي". نبودن و نيامدن پيامبران, به معني آزادي خرد است كه ديگر سقفي براي تفكر ندارد و بخود وانهاده است و دين منبعي از منابع الهام اوست و لاغير. وي در انتها "دموكراسي معنوي را هدف غايي اسلام" مي شمارد و مهدويّتي را كه رتبه نبوّت يا بالاتر از آن داشته باشد مانع اين دموكراسي معنوي مي يابد.

سخنان اقبال را به گوش هوش بايد شنيد و قدر دان نعمت خاتميت بايد بود كه آدميان را بر مائدة زمين نشاند و از انتظار فرسايندة فتح ابواب آسمان رهايي بخشيد. انتظاري كه به اعتقاد شريعتي "مذهب اعتراض" بود در نگاه اقبال به "مذهب انقراض" بدل مي شود: انقراض خرد و زوال دموكراسي معنوي. مسلمانان به حكم خاتميت, به هيچ "نداي آسماني" ديگر گوش نخواهند سپرد و بر سر راستين يا دروغين بودنش نزاع نخواهند كرد. سخن هيچ كس ديگر حجيت سخن پيامبر را ندارد و از آسمان فرو نمي ريزد كه ازين پس, افلاكيان كار زمين را به خاكيان وانهاده اند و البته اينها هيچكدام نافي ولايت باطني نيست كه حديثي ديگرست.

نهم. حافظ گفت:
نـمي بينـم نشـاط عـيش در كـس نه درمان دلي نه درد ديني
درونها تيره شد باشد كه از غيب چراغي بركند خلوت نشيني

من آن خلوت نشين غيب نيستم امّا آنچه نوشته ام و مي نويسم از سر درد دين و براي درمان دلها است, خاصّه در اين زمانه كه نشاط عيش را از همگان گرفته اند و دراين راه پر خطر, نه چشم به منصبي دوخته ام نه مكسبي, بل همه آنها را درباختهام. عشق به حقيقت جايي براي معشوق ديگري ننهاده است. و از كلام خشيتانگيز قرآن و خداي سبحان , اين يكي را بهتر از همه به ياد دارم كه: تلك الدّار الآخرة نجعلها للّذين لايريدون علواً فيالارض و لافساداً. والعاقبة للمتقّين4 و اگر مجال سخن فراختر بود و از منجنيق فلك سنگ فتنه نمي باريد و عقاب جور بال در همه شهر نگشوده بود و رهزنان گره بر زبان نبسته بودند, و اگر نبود عوامي عواميان و حرامي حراميان, "غير اين منطق لبي بگشادمي".

ليك از چشمِ بدِ زهر آب دم زخمهاي روح فرسا خورده ام

جناب آقاي بهمن پور
من همواره شما را به نيكخواهي و پارسايي شناخته و ستوده ام و نقدتان را گرچه منطقاً نمي پذيرم اخلاقاً ستايش مي كنم و اگر خال عيبي بر جمال تقواي شما مي بينم همانا همكاري شما با حكومتي است كه ستمگريهايش دل عدالت را به درد آورده است و بر پيكر مشروعيتش زخمهاي عميق زده است. مگر از ذكر مبارك رفته است كه "ولاتر كنوا الي الذّين ظلموا فتمسّكم النّار"5؟ از شما شنيده ام و مي دانم كه شما اين حكومت را تنها حكومت شيعه جهان مي دانيد, و لذا حمايتش مي كنيد, امّا به گمان من, تنها معيار مشروعيت, عدالت است نه شيعيت و اسلاميت. و به همين سبب اميدوارم در نقد دليرانه و پالايش طبيبانة سياستهاي عدالت آزار اين حكومت به مقتضاي ورع و اخلاق عمل فرمائيد و حال كه صاحب اين قلم را به داشتن"تعصّبات سياسي" مذموم منسوب ميكنيد, خود از داشتن تعصّبات سياسي عدالت ورزانه پرهيز مكنيد.

والله وليّالتّوفيق
عبدالكريم سروش
اول شهريورماه يك هزارسيصد و هشتاد و چهار خورشيدي


1- قرآن: در بذل عطاياي الهي, منع و بخلي نيست.
2- رستم التواريخ و ديگر منابع تاريخ عصر صفوي
3- "امام غائب" البته تعبيري تناقض آلود است. امام, بر حسب تعريف, همان است كه رياست ظاهره داشته باشد. لذا وليّ غائب صحيح تر مي نمايد.
4- قرآن: سعادت اخروي را براي كساني نهادهايم كه در اين جهان بدنبال جاه و فساد نمي روند. و عاقبت نيك از آن پارسايان است.
5- قرآن: به سوي ستمگران نرويد تا آتش دامنتان را نگيرد. 

مرجع  http://www.drsoroush.com