بحران تالاب ها در ایران

تالاب‌ها، دریا‌ها و سایر پهنه‌های آبی از دیرباز بستر شکل‌گیری تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و هویت‌های بومی بوده‌اند و نقشی تعیین‌کننده در توسعه جوامع انسانی ایفا کرده‌اند، این اکوسیستم‌های ارزشمند علاوه بر کارکرد‌های زیست‌محیطی، در تأمین آب، تولید غذا، رونق اقتصادی، کنترل مخاطرات طبیعی و حفظ تعادل اقلیمی نیز نقشی بی‌بدیل دارند.

تالاب‌ها، این زیست‌بوم‌های ارزشمند و زنده، سال‌ها قلب تپنده طبیعت ایران بودند، پهنه‌هایی سرشار از آب، زندگی و زیبایی که مأمن هزاران گونه گیاهی و جانوری و منبع آرامش و معیشت جوامع محلی به شمار می‌رفتند، اما در سال‌های اخیر، بسیاری از این گنجینه‌های طبیعی در سکوت و بی‌توجهی رو به نابودی رفته‌اند، کم آبی‌های پی‌درپی، تغییرات اقلیمی و مهم‌تر از همه، عدم تخصیص حقابه‌های زیست‌محیطی، سبب شده است که تالاب‌های کشور یکی پس از دیگری خشک شوند و به کانون‌های گرد و غبار و زمین‌های ترک خورده تبدیل شوند.

امروز، آنجا که روزگاری انعکاس آسمان بر سطح آب چشم‌نوازی می‌کرد و آواز پرندگان در فضا طنین‌انداز بود، تنها نشانه‌هایی از حیات گذشته باقی مانده است، خشک شدن تالاب‌ها نه‌تنها یک بحران زیست‌محیطی، بلکه روایتی تلخ از از دست رفتن بخشی از میراث طبیعی و هویت سرزمین ما است، میراثی که احیای آن نیازمند توجه، مسئولیت‌پذیری و اقدام فوری است.

در واقع فشار‌های ناشی از توسعه نامتوازن، کمبود حقابه، آلودگی‌ها و تغییرات اقلیمی، حیات این سرمایه‌های ملی را با تهدیدی جدی رو‌به‌رو کرده است، موضوعی که ضرورت بازنگری در سیاست‌های حفاظت و مدیریت پایدار منابع آبی و زیست‌محیطی کشور را بیش از پیش آشکار می‌کند، با توجه به اهمیت موضوع روز سه شنبه ۱۹ خرداد چهارمین روز از هفته ملی محیط‌زیست (۱۶ تا ۲۲ خرداد) با شعار از تالاب‌ها تا دریاها؛ سرمایه ملی و میراث بین‌نسلی در سایه حفاظت از زیست‌بوم‌های آبی به موضوع تالاب‌ها اختصاص یافته است.

علی ارواحی متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی دراین باره در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا گفت: تمدن‌های کهن باستان پیرامون پهنه‌های آبی شامل چشمه ها، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و حتی اکوسیستم‌های ساحلی دریایی شکل گرفتند، در نتیجه هزاران سال زیست جوامع انسانی، باعث شد که هم دانش بومی شکل بگیرد هم فرهنگ، آداب، رسوم و سنن از نسلی به نسل دیگر منتقل شود، در نتیجه جوامع محلی که پیرامون این اکوسیستم‌های آبی اعم از تالابی یا دریایی هستند از هویتی برخوردار شدند که ریشه در پیوند ناگسستنی طبیعت و انسان داشته است.

وی با اشاره به از بین رفتن تالاب‌ها در کشور افزود: متاسفانه تخریب این زیست بوم‌ها به تدریج باعث می‌شود که این میراث کهن از دست برود، آن هویت محلی، بومی، فرهنگ بومی و حتی دانش و سرمایه انسانی که ما در پیرامون این پهنه‌ها داشتیم نابود شود، به همین خاطر حفظ این میراث بین نسلی بسیار مهم و ارزشمند است.

ارواحی اظهار کرد: اکوسیستم‌های تالابی و دریایی کارکرد‌های مختلفی دارند برای مثال نقشی که می‌توانند در خودپالایی آلاینده‌ها داشته باشند، یا کارکردی که در تغذیه سفره آب زیرزمینی یا در کنترل سیلاب‌ها دارند، مجموعه اینها باعث می‌شود که ضریب امنیت آبی را ارتقا دهند، یا اینکه خدماتی را در تولید غذا ارائه می‌کنند، مثلاً از محل صید آبزیان جوامع زیادی ارتزاق می‌کنند یا اینکه دامپروری در پیرامون این تالاب‌ها یا تولید دام می‌تواند به تولید غذا کمک کند، همچنین باعث افزایش حاصلخیزی اراضی کشاورزی پیرامون تالاب‌ها می‌شوند.

وی تاکید کرد: در نتیجه حفاظت از این اکوسیستم‌ها می‌تواند ضریب امنیت غذایی را ارتقا دهد، از طرف دیگر نقشی که تالاب‌ها مثلاً از طریق گردشگری یا مبادلات تجاری صادرات واردات و حمل و نقل آبی، در تولید درآمد دارند بسیار ارزشمند است، مجموعه این موارد کمک می‌کند که امنیت اقتصادی ما افزایش یابد، علاوه بر این، کارکردی که این اکوسیستم‌های آبی در جذب کربن، تعدیل آب و هوا، تثبیت شن‌های روان و کنترل ریزگرد‌ها دارند بسیار حائز اهمیت است، با این حساب تالاب‌ها به طور مشخص می‌توانند باعث بهبود امنیت اجتماعی، افزایش سطح رفاه، سلامت و بهداشت و همچنین جلوگیری از مهاجرت اقلیمی جوامع پیرامونی این اکوسیستم‌ها شوند.

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی گفت: در واقع تالاب ها، سواحل و دریا‌هایی که پیرامون کشور داریم، به لحاظ ژئوپلیتیک، هیدروپلیتیک و امنیت سرزمینی اهمیت ویژه‌ای دارند پس اگر این تکه‌های مختلف پازل را کنار هم بگذاریم می‌توانیم نتیجه بگیریم که حفظ تالاب‌ها و اکوسیستم‌های دریایی به طور مستقیم ضریب امنیت ملی ما را ارتقا می‌دهند و به هیچ وجه گزاف نیست اگر بگوییم این اکوسیستم‌ها سرمایه ملی ما هستند.

وی افزود: با توجه به این موارد این را در نظر بگیریم که متاسفانه در دهه‌های اخیر تالاب‌ها و اکوسیستم‌های دریایی ما با تهدیدات ریشه‌ای متنوعی مواجه بودند از عدم تخصیص حقابه به تالاب‌ها تا صید و شکار بی‌رویه، حریق عمدی یا تخلیه پساب‌های صنعتی، کشاورزی، روستایی و شهری، تغییر کاربری اراضی، گردشگری ناپایدار، توسعه نامتوازن، ساخت و ساز‌ها در حریم تالاب‌ها و اکوسیستم‌های دریایی تالاب‌ها را با تهدید خشکی مواجه کرده است و مجموعه این تهدیدات باعث شد که یک خطر جدی را احساس و تجربه کنیم از بابت اینکه اکوسیستم‌های ارزشمند، این سرمایه‌های ملی و میراث‌های کهن به تدریج از دست بروند.

ارواحی تاکید کرد: در حال حاضر تالاب‌ها به شدت از کمبود آب رنج می‌برند، در واقع کمبود آب مهمترین مولفه برای حیات تالاب‌ها است، هر چند در سال جاری به لحاظ اینکه بارش‌ها وضعیت بهتری پیدا کردند برخی از تالاب‌ها کم و بیش جان گرفتند، اما شرایط شکننده‌ای دارند یعنی کافی است که دوباره وارد یک سال یا دو سال با شرایط کم بارشی شویم.

وی ادامه داد: این بدیهی است که برای حفظ تالاب‌ها به بارش وابسته هستیم، اما معنی آن این نیست که مدیریت منابع و مصارف را رها کنیم و صرفاً چشم به آسمان بدوزیم، لازم است همزمان که بحث بارش را در نظر داریم روی بحث مدیریت منابع، شکل بهره برداری و اصلاح توسعه کار کنیم به طوری که حتی در شرایطی که سال‌های کم بارشی داشته باشیم نیز بتوانیم تطبیق پذیری لازم را داشته باشیم.

ارواحی با اشاره به چالش‌های اکوسیستم‌های دریایی گفت: پهنه آبی مانند خزر هر چند دریاچه است، اما به لحاظ وسعت کارکرد دریا را دارد که متاسفانه در چند سال اخیر با چالش پسروی تراز آب مواجه است که لازم است درباره آن یک برنامه‌ریزی جدی در حوزه پنج کشور حاشیه خزر داشته باشیم.

وی با اشاره به چالش‌ها و تهدیدات زیست بوم‌های سواحل جنوبی کشور افزود: سواحل دریایی جنوبی کشور خصوصاً بعد از جنگی که در ماه‌های اخیر به ما تحمیل شده، هم تنوع زیستی و هم سلامت منابع آبی را به شدت تحت تاثیر قرار داده است، آلاینده‌هایی که وارد خلیج فارس می‌شوند، یا بحث حیات زیستمندان که تحت تاثیر قرار گرفته‌اند، لازم است برای مدیریت و حفاظت از آنها دیپلماسی محیط زیست را حتی در شرایط جنگ هم در دستور کار قرار دهیم و بتوانیم تاب آوری اکولوژیک را در شرایط جنگ ارتقا ببخشیم.

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی تاکید کرد: تبعات و پیامد‌های جنگ گریز ناپذیر است، اما می‌شود این تبعات را تا حد امکان کم اثرتر کرد و کاهش داد تا جایی که کمترین آسیب را محیط زیست دریایی در جنوب کشور در شرایط اخیر ببیند، محیط زیستی که قبل از جنگ هم به سبب صید بی رویه منابع آبزی در خلیج فارس، آلاینده‌هایی که از قبل‌تر هم وارد دریا می‌شدند، تخریب جنگل‌های حرا و بعضا بهره‌برداری‌های ناپایدار از این جنگل‌ها، تحت فشار بود، می‌طلبد همزمان با این شرایط جدید اهتمام ویژه‌تری راجع به حفاظت از اکوسیستم‌های دریایی در جنوب کشور داشته باشیم.