بیابانزایی در فارس، بحرانی خاموش با پیامدهایی فاجعهبار
آمارهای رسمی و بررسیهای میدانی نشان میدهد که هماکنون بیش از ۱۳۰ هزار هکتار از اراضی طبیعی ۱۳ شهرستان استان فارس درگیر بحران بیابانزایی است؛ این هشدار تلخ، ضرورت اتخاذ برنامههای عملیاتی، اقدامات پیشگیرانه و عزمی ملی برای نجات این عرصهها را دوچندان ساخته است.
۱۹:۲۷
۱۴۰۵/۰۴/۰۵
به گزارش آفتاب نیوز،
بررسیهای میدانی و آمارهای رسمی از سوی مسئولان و دستگاههای متولی نشان میدهد که بیش از ۱۳۰ هزار هکتار از اراضی و عرصههای طبیعی در ۱۳ شهرستان استان فارس درگیر بحران بیابانزایی هستند و این گزاره تلخ، چارهاندیشی و اتخاذ برنامههای عملیاتی و اقدامهای پیشگیرانه را برای نجات این عرصهها میطلبد.
جایگاه ایران در کمربند خشک جهان
پژوهشها نشان میدهد سرزمین ایران با مساحت ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع در جنوب غربی آسیا و در نوار خشک جهان قرار گرفته است که حدود ۸۰ درصد از آب و هوای خشک و نیمهخشک برخوردار است و میانگین سالانه ریزش باران در بیابانهای ایران کمتر از ۵۰ میلیمتر میباشد.
قابلتوجه آن است که بیابانها و مناطق بیابانی روی هم ۳۴ میلیون هکتار از اراضی ایران را به خود اختصاص میدهند و ۱۲ میلیون هکتار نیز ماسهای بوده یا از شن و ریگ روان پوشیده شده است.
بیابانزایی، سومین چالش بزرگ توسعه پایدار
بیابانزایی به عنوان سومین چالش مهم در حوزه کشاورزی و در سطح جهانی یاد میشود و همراه با تغییر آبوهوا و از دست دادن تنوع زیستی، به عنوان بزرگترین چالش توسعه پایدار شناخته شده است.
بر اساس گزارشهایی که سازمانهای بینالمللی منتشر کردهاند، یکششم جمعیت، سهچهارم زمینهای خشک و نیمهخشک ۱۱۰ کشور جهان در معرض پدیده بیابانزایی قرار دارد.
افزون بر این، ۷۳ درصد تمام مراتع جهان به مساحت افزون بر سه میلیارد هکتار نیز از سوی این پدیده تهدید میشود، در حالی که کاهش توان تولید خاک در ۴۷ درصد مناطق خشک جهان و غیرقابلاستفاده شدن حدود ۷۰ هزار کیلومتر مربع از زمینهای حاصلخیز در سال و افزون بر ۴۲ میلیارد دلار خسارت سالانه به محصولات کشاورزی از دیگر آثار مخرب این پدیده زیستمحیطی از نظر کارشناسان و سازمانهای متولی بینالمللی اعلام شده است.
مهمترین عوامل موثر بر بیابانزایی
بروز پدیده خشکسالی، چرای مفرط، افت منابع آب زیرزمینی و هجوم ریزگردها، تبدیل مراتع به زمینهای کشاورزی، توسعه فعالیتهای ساختمانی و ساختوسازها و رعایت نکردن اصول صحیح آبیاری و کشاورزی از مهمترین عواملی هستند که کارشناسان و پژوهشگران در بروز بحران بیابانزایی و نقش مخرب زمین از آن یاد میکنند.
همچنین وزش بادهای شدید، پوشش گیاهی فقیر و ناچیز، کاهش بارندگی، شور شدن خاک و اختلافهای شدید دمای شب و روز از عوامل مهم در ایجاد خطر بیابانی شدن عرصههای طبیعی است.
بیابانزایی، تهدیدی جدی برای آینده ایران و جهان
در کنار دو بحران عمده قرن بیستویکم یعنی تغییرات اقلیمی و کمبود آب شیرین، مسئله بیابانزایی به عنوان سومین بحران جهانی توسعه پایدار مطرح است.
ارتباط تنگاتنگ این پدیده با تغییرات آبوهوایی و کاهش تنوع زیستی، بر پیچیدگی ابعاد بحران افزوده است؛ سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۴ با تاسیس کنوانسیون جهانی مقابله با بیابانزایی (UNCCD)، گامی مهم در راستای ایجاد مشارکت جهانی برای معکوس کردن روند بیابانزایی، کاهش اثرات خشکسالی و حمایت از محیطزیست برداشت.
هدف این کنوانسیون، کاهش فقر، ارتقای معیشت جوامع محلی و صیانت از منابع آب و خاک جهان بوده است.
همچنین بر اساس آمارهای جهانی، هر ساله حدود ۱۲ میلیون هکتار از اراضی کشاورزی، مراتع و جنگلها به دلیل کاهش کیفیت خاک و کمبود رطوبت، به بیابان تبدیل میشوند.
این پدیده بیشتر در مناطق حاشیهای بیابانها، جایی که حدود یک میلیارد نفر از جمعیت جهان زندگی میکنند، رخ میدهد.
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی بیابانزایی از دست رفتن معیشت، مهاجرت اجباری، کاهش تولید غذا و افزایش فقر است؛ در این میان، ایران به عنوان یکی از بحرانیترین نقاط جهان از نظر گسترش بیابانها شناخته میشود.
ایران با مساحتی حدود ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع، در منطقه جنوب غربی آسیا و در کمربند خشک و نیمهخشک جهان واقع شده است.
حدود ۸۰ درصد از مساحت کشور دارای اقلیم خشک و نیمهخشک است و میانگین بارش سالانه در برخی مناطق بیابانی ایران، کمتر از ۵۰ میلیمتر گزارش شده است.
برآوردها نشان میدهد که مجموع بیابانها و مناطق بیابانی ایران، سطحی حدود ۳۴ میلیون هکتار را در بر میگیرد؛ افزون بر این، ۱۲ میلیون هکتار از اراضی کشور، ماسهای یا پوشیده از شنهای روان است که تهدیدی جدی برای عرصههای کشاورزی و سکونتگاهی محسوب میشود.
دخالتهای انسانی در تشدید بیابانزایی
علاوه بر عوامل طبیعی همچون کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی، فعالیتهای انسانی نقش مهمی در تسریع روند بیابانزایی دارند.
تبدیل جنگلها و مراتع به اراضی کشاورزی، گسترش مناطق مسکونی و صنعتی بر روی زمینهای حاصلخیز، رعایت نکردن شیوههای صحیح کشاورزی و آبیاری و چرای بیرویه دامها از مهمترین عوامل انسانی در تخریب سرزمین به شمار میروند.
هر ساله حدود یک میلیون هکتار به وسعت بیابانهای ایران افزوده میشود؛ رقمی نگرانکننده که هشدار کارشناسان و مسئولان را در پی داشته است.
آبخیزداری، سنگر مقابله با بیابانزایی
پژوهشگران و مدیران بخش منابع طبیعی بار دیگر بر اهمیت آبخیزداری به عنوان راهکار اصلی و پایدار برای مقابله با بیابانزایی تاکید کردهاند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس در این باره گفت: با توجه به بروز پدیده خشکسالیهای مکرر در سالهای گذشته، هجوم ریزگردها، تخریب مراتع، تبدیل اراضی مرتعی به کشاورزی و چرای مفرط دام، بخش وسیعی از عرصههای طبیعی استان در معرض خطر بیابانی قرار گرفته است.
شهرام منتصری با اشاره به ضرورت و اهمیت حفظ خاک و مراتع تاکید کرد: پیشزمینه مقابله با هر بحرانی از جمله بیابانزایی جنگلها و مراتع، در وهله نخست شناخت چالشهای فراروی آن است که هماینک به عنوان یک راهبرد در دستور کار قرار گرفته است.
وی یادآور شد: منابع طبیعی و مراتع موضوعی است که بهطور مستقیم با زندگی، معیشت، امنیت غذایی، سلامت و آینده همه جامعه ارتباط دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس معتقد است بیابانزایی تنها گسترش شنهای روان و مناطق خشک نیست؛ بلکه فرآیندی تدریجی است که طی آن خاک حاصلخیز، پوشش گیاهی و توان تولیدی سرزمین از بین میرود و نتیجه این روند، کاهش تولیدات کشاورزی، مهاجرت روستاییان، افزایش فقر، تشدید گرد و غبار و تهدید امنیت غذایی جوامع است.
منتصری بیان کرد: امروزه تغییرات اقلیمی، افزایش دمای زمین، کاهش بارندگیها و بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی، سرعت بیابانزایی را در بسیاری از مناطق جهان افزایش داده است؛ در کشور ما نیز به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمهخشک جهان، این مسئله از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ کاهش منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک، تخریب مراتع و جنگلها و وقوع خشکسالیهای پیدرپی، زنگ خطری است که همه ما باید آن را جدی بگیریم.
وی گفت: نباید فراموش کنیم که بخش قابلتوجهی از این چالشها حاصل رفتارهای انسانی است و بنابراین راهحل آن نیز در گرو اصلاح رفتارها و شیوههای مدیریت ماست.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس همچنین استفاده بهینه از منابع آب، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، توسعه کشاورزی پایدار، احیای مراتع، کاشت گونههای بومی و مقاوم به خشکی و مشارکت مردم در حفاظت از منابع طبیعی و محیطزیست را از مهمترین راهکارهای مقابله با بیابانزایی برشمرد.
منتصری یادآور شد: امروز بیش از هر زمان دیگری به فرهنگسازی و افزایش آگاهی عمومی نیاز داریم. هر شهروند میتواند با مصرف مسئولانه آب، حمایت از محیطزیست و مشارکت در برنامههای حفاظت از منابع طبیعی و احیای بیابانها، سهمی در حفظ سرزمین خود داشته باشد.
ضرورت آموزش و ارتقای سطح آگاهی عمومی جامعه
وی نقش جوامع محلی و مشارکت و آگاهی عمومی جامعه در کنار برنامههای عملیاتی و بیولوژیکی و توسعه و گسترش روزافزون جنگلکاری در سطح مراتع و بهرهگیری از نقش سازمانهای مردمنهاد را از جمله اقدامهای مهم برای مقابله با این پدیده و بحران زیستمحیطی عنوان کرد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس، حفظ و حراست از جنگلها، مراتع و سایر عرصههای منابع طبیعی را از مهمترین روشهای بیابانزدایی برشمرد و تصریح کرد: مسئولان، انجمنهای دوستداران محیطزیست و سایر گروههای مردم باید برای حفظ محیطزیست نسلهای آینده تلاش کنند.
منتصری همچنین به ضرورت تداوم جنگلکاری در شهرستانهای فارس برای جلوگیری از بیابانی شدن استان اشاره کرد و تلاش بیشتر سازمانهای مردمنهاد را برای مبارزه جدی با پدیده مخرب بیابانی شدن منطقه خواستار شد.
وی همچنین کاشت درختان مثمر سازگار با اقلیم منطقه از جمله کنار و لگجی را به جای گونههای غیرمثمر از برنامههای این اداره کل برای جلوگیری از پدیده بیابانزایی در سطح عرصههای طبیعی عنوان کرد.
آبخیزداری، راهکار عملی برای مقابله با بیابانزایی
کارشناسان معتقدند ایران به دلیل شرایط اقلیمی خاص، یکی از کشورهای در معرض خطر بیابانزایی است و توسعه آبخیزداری، آبخوانداری و مشارکت مردمی میتواند نقش تعیینکنندهای در حفظ منابع پایه، امنیت غذایی و پایداری محیطزیست کشور ایفا کند.
رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس هم با بیان اینکه سالانه حدود یک میلیون هکتار به عرصههای بیابانی کشور افزوده میشود، تاکید کرد: آبخیزداری تنها راهکار علمی، پایدار و طبیعتمحور برای مهار بیابانزایی، احیای منابع آب و خاک و حفظ امنیت غذایی نسلهای آینده است.
سید مسعود سلیمانپور، دانشیار و رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری این مرکز، نسبت به روند فزاینده تخریب سرزمین در کشور هشدار داد و خواستار تبدیل آبخیزداری به یکی از اولویتهای اصلی برنامهریزیهای ملی شد.
وی با بیان اینکه ۱۱۰ میلیون هکتار از اراضی ایران در معرض بیابانی شدن است، هشدار داد: هر سال حدود یک میلیون هکتار به عرصههای بیابانی کشور افزوده میشود.
رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، آبخیزداری را تنها راهکار علمی و طبیعتمحور برای مهار بیابانزایی، احیای منابع آب و خاک و حفظ امنیت غذایی نسلهای آینده میداند.
سلیمانپور تصریح کرد: ایران با قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، استعداد بالایی برای بیابانزایی دارد.
به گفته این پژوهشگر، حدود ۸۸ درصد مساحت ایران در معرض خطر تخریب سرزمین و بیابانی شدن قرار دارد و هماکنون بیش از ۳۲ میلیون هکتار از اراضی کشور بیابانیاند و ۱۴ میلیون هکتار دیگر به کانونهای تولید گرد و غبار تبدیل شدهاند؛ پدیدهای که پیامدهای زیانباری برای سلامت انسان و محیطزیست به همراه داشته است.
آبخیزداری، رویکردی همپیوند با طبیعت
آبخیزداری رویکردی جامع، علمی و هماهنگ با طبیعت در مدیریت منابع پایه آب و خاک است؛ برخلاف برخی اقدامات مکانیکی و مقطعی، آبخیزداری با نگاه کلنگر و مبتنیبر اصول بومشناختی، تلاش میکند علاوه بر مهار سیلابها و کنترل فرسایش، به تغذیه آبخوانها، احیای پوشش گیاهی و بازگرداندن تعادل به زیستبومهای تخریبشده بپردازد.
به گفته رئیس بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری مرکز تحقیقات کشاورزی فارس، در خوشبینانهترین حالت سالانه حدود ۳۰۰ هزار هکتار عملیات اجرایی آبخیزداری در کشور انجام میشود، درحالیکه برای مهار روند تخریب سرزمین، به اجرای حداقل یک میلیون هکتار عملیات آبخیزداری در سال نیاز است؛ این کمبود ۷۰۰ هزار هکتاری، در صورت تداوم، هزینههای سنگینی را برای کشور به دنبال خواهد داشت.
مشارکت مردمی، شرط موفقیت طرحهای بیابانزدایی
یکی از مهمترین عوامل موفقیت پروژههای بیابانزدایی و آبخیزداری، جلب مشارکت واقعی جوامع محلی است.
سلیمانپور همچنین با تاکید بر نقش مردم در طراحی، اجرا، نگهداری و پایش پروژهها گفت: تجربه نشان داده است هر کجا مردم نقش فعالتری در طرحهای آبخیزداری داشتهاند، نتایج پایدارتر و اثربخشتر بوده است؛ بدون حضور مردم، دستیابی به توسعه پایدار و تعادل اکولوژیک امکانپذیر نخواهد بود.
او آموزش، فرهنگسازی و توانمندسازی جوامع محلی را از مهمترین پیشنیازهای مهار بیابانزایی و احیای سرزمینهای تخریبشده میداند.
این پژوهشگر معتقد است که بیابانزایی در ابعاد کلان موجب از دست رفتن اراضی کشاورزی، کاهش تولید غذا و معیشت روستاییان میشود؛ پدیده مهاجرت روستاییها به شهرها، افزایش فقر، گسترش آلودگی هوا و تهدید سلامت عمومی از دیگر پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم بیابانزایی است. افزایش کانونهای گرد و غبار در استانهای مرکزی و شرقی کشور، به ویژه در سالهای اخیر، به یکی از جدیترین چالشهای زیستمحیطی تبدیل شده و سلامت میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار داده است.
از میزان ۱۲٫۲ میلیون هکتار مساحت استان فارس، ۲٫۲ میلیون هکتار آن جنگل است که پتانسیل عظیمی در این عرصه نهفته و میتواند نقش مهمی در حفاظت آب، خاک و گیاه ایفا کند.
امروز موضوع ریزگردها به یک بحران زیستمحیطی تبدیل شده، به گونهای که خشکسالیهای اخیر زندگی روزمره مردم را با مشکلات عدیده مواجه کرده و توسعه بیابان با رخنمونهای بیابانی در سطحی معادل ۷۰۰ هزار هکتار از عرصههای منابع طبیعی را شاهد هستیم.
بیش از ۱۱۰ میلیون هکتار از اراضی کشور در معرض بیابانی شدن قرار دارد و مقابله با این بحران نیازمند عزم ملی، مشارکت عمومی و قرار گرفتن آبخیزداری در اولویت برنامههای توسعه کشور است.
در حال حاضر در بهترین حالت، سالانه حدود ۳۰۰ هزار هکتار عملیات آبخیزداری در کشور اجرا میشود، در حالی که برای مهار روند بیابانزایی، اجرای حداقل یک میلیون هکتار عملیات در سال ضروری است.
منبع: خبرگزاری ایرنا
ارسال پیام
لینک های مفید