شاخص فلاکت در قله ۵ ساله نشست

سال ۱۴۰۴ برای خانوار ایرانی با یک تناقض تلخ تمام شد؛ بیکاری در آمار رسمی اندکی پایین آمد، اما شاخص فلاکت به بالاترین سطح پنج سال اخیر رسید. تازه‌ترین محاسبات تجارت‌نیوز نشان می‌دهد شاخص فلاکت کشور در سال ۱۴۰۴ به ۵۸.۱ واحد رسیده است؛ عددی که از جمع تورم سالانه ۵۰.۶ درصدی اسفند و نرخ بیکاری ۷.۵ درصدی سالانه به دست می‌آید.

این عدد فقط یک شاخص آماری نیست؛ خلاصه فشاری است که خانوار‌ها در سفره، اجاره‌خانه، درمان، آموزش و هزینه‌های روزمره تجربه کرده‌اند. در حالی که نرخ بیکاری نسبت به سال قبل فقط ۰.۱ واحد درصد کاهش داشته، تورم سالانه از ۳۲.۵ درصد در پایان ۱۴۰۳ به ۵۰.۶ درصد در اسفند ۱۴۰۴ رسیده و همین جهش، شاخص فلاکت را ۱۸ واحد بالا برده است.

نقشه استانی شاخص فلاکت نیز تصویر نابرابری از فشار اقتصادی نشان می‌دهد. خوزستان با شاخص ۶۷.۸ واحدی در صدر قرار گرفته و تهران با ۵۰.۲ واحد، پایین‌ترین شاخص را ثبت کرده است. فاصله ۱۷.۶ واحدی میان این دو استان نشان می‌دهد فشار تورم و بیکاری در کشور یکسان توزیع نشده است. به بیان ساده، ۱۴۰۴ سالی بود که تورم، هر نشانه کوچک بهبود در بازار کار را بلعید.

شاخص فلاکت ۱۴۰۴ چگونه به بالاترین سطح ۵ ساله رسید؟

روند پنج‌ساله شاخص فلاکت نشان می‌دهد، اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۴ دوباره وارد محدوده پرتنش معیشتی شده است. این شاخص در سال ۱۴۰۰ حدود ۴۹.۴ واحد بود و در سال ۱۴۰۱ به ۵۴.۸ واحد رسید. سپس در سال ۱۴۰۲ تا ۴۸.۸ واحد عقب نشست و در سال ۱۴۰۳ با کاهش تورم و افت محدود بیکاری، به حدود ۴۰.۱ واحد رسید. اما این مسیر نزولی در سال ۱۴۰۴ متوقف شد و شاخص فلاکت با جهشی سنگین به ۵۸.۱ واحد رسید.

اهمیت این عدد در مقایسه با سال‌های قبل روشن‌تر می‌شود. شاخص فلاکت ۱۴۰۴ نه‌تنها از ۱۴۰۳ بسیار بالاتر است، بلکه از سطح سال‌های ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ نیز عبور کرده است. به این ترتیب، ۱۴۰۴ بدترین سال پنج‌ساله از منظر فشار همزمان تورم و بیکاری بوده است.

نکته کلیدی این است که موتور اصلی جهش شاخص فلاکت، بازار کار نبود. نرخ بیکاری سالانه در ۱۴۰۴ به ۷.۵ درصد رسید و نسبت به سال قبل کاهش اندکی داشت. اما تورم سالانه آن‌قدر افزایش یافت که اثر این کاهش محدود را از بین برد. اقتصاد خانوار در ۱۴۰۴ نه به دلیل بیکاری بیشتر، بلکه به دلیل تورم شدیدتر تحت فشار قرار گرفت.

تورم، اثر کاهش بیکاری را بلعید

در ظاهر، آمار بازار کار سال ۱۴۰۴ می‌تواند نشانه‌ای از بهبود محدود باشد. نرخ بیکاری کل کشور به ۷.۵ درصد رسیده و نسبت به سال قبل اندکی کاهش یافته است. اما شاخص فلاکت نشان می‌دهد این کاهش کوچک، در برابر موج تورمی سال گذشته تقریباً بی‌اثر بوده است. وقتی تورم سالانه به ۵۰.۶ درصد می‌رسد، افت ۰.۱ واحد درصدی نرخ بیکاری نمی‌تواند تصویر معیشت خانوار را تغییر دهد.

در واقع، سهم تورم از شاخص فلاکت ۱۴۰۴ حدود ۸۷ درصد است. یعنی از شاخص ۵۸.۱ واحدی کل کشور، ۵۰.۶ واحد آن از تورم و فقط ۷.۵ واحد آن از بیکاری آمده است. به همین دلیل، تحلیل شاخص فلاکت در سال ۱۴۰۴ بیش از آنکه روایتی از بازار کار باشد، روایتی از بازگشت فشار تورمی است.

سپیدار سیستم – چرخشی

این موضوع برای سیاست‌گذاری اهمیت زیادی دارد. کاهش نرخ بیکاری زمانی برای خانوار‌ها معنادار است که همزمان قدرت خرید نیز حفظ شود. اما در سال ۱۴۰۴، تورم هزینه‌های زندگی را با سرعتی بالا برد که بهبود محدود بازار کار در آمار رسمی نتوانست به کاهش فشار اقتصادی منجر شود. به بیان دیگر، اقتصاد ایران در سال گذشته با وضعیتی روبه‌رو بود که در آن آمار بیکاری کمی بهتر شد، اما احساس فلاکت اقتصادی افزایش یافت.

خوزستان، کردستان و ایلام در صدر فشار معیشتی

محاسبات استانی شاخص فلاکت نشان می‌دهد فشار اقتصادی در سال ۱۴۰۴ بیش از همه در غرب و جنوب‌غرب کشور متمرکز بوده است. خوزستان با شاخص فلاکت ۶۷.۸ واحدی در صدر جدول قرار دارد. در این استان، تورم سالانه ۵۶.۸ درصد و نرخ بیکاری ۱۱ درصد بوده است؛ ترکیبی که خوزستان را به سنگین‌ترین نقطه فشار تورم و بیکاری تبدیل کرده است.

پس از خوزستان، کردستان با شاخص ۶۷.۷ واحدی، ایلام با ۶۷.۵ واحد، لرستان با ۶۶.۹ واحد و کرمانشاه با ۶۵.۵ واحد قرار گرفته‌اند. این پنج استان بالاترین شاخص فلاکت کشور را ثبت کرده‌اند. نکته مهم آن است که همه این استان‌ها از یک مسیر به صدر جدول نرسیده‌اند. در خوزستان و کرمانشاه، نرخ بیکاری بالا نقش مهمی در تشدید شاخص داشته، اما در کردستان، ایلام و لرستان، تورم بسیار بالا عامل اصلی فشار بوده است.

این تفاوت نشان می‌دهد شاخص فلاکت در استان‌ها فقط یک عدد ساده نیست، بلکه ترکیبی از دو بحران متفاوت است؛ در برخی استان‌ها بازار کار ضعیف‌تر عمل کرده و در برخی دیگر تورم بیشتر به خانوار فشار آورده است. اما نتیجه برای مردم یکسان بوده است: هزینه زندگی بالا رفته، فرصت شغلی کافی نبوده و فشار معیشتی سنگین‌تر شده است.

تهران در کف جدول؛ شکاف ۱۷ واحدی میان استان‌ها

در سوی دیگر جدول، تهران با شاخص فلاکت ۵۰.۲ واحدی کمترین فشار ترکیبی تورم و بیکاری را در سال ۱۴۰۴ ثبت کرده است. این جایگاه نه به معنای وضعیت مطلوب اقتصادی تهران، بلکه به معنای فشار کمتر نسبت به دیگر استان‌هاست. تورم سالانه تهران ۴۳.۸ درصد بوده که فاصله زیادی با تورم ۵۰.۶ درصدی کل کشور دارد. نرخ بیکاری تهران نیز ۶.۴ درصد ثبت شده و همین دو عدد، شاخص فلاکت این استان را در پایین‌ترین سطح کشور قرار داده است.

پس از تهران، خراسان جنوبی با شاخص ۵۲.۶ واحدی قرار دارد. بوشهر و قم هر دو شاخص ۵۶.۲ واحدی داشته‌اند و کرمان نیز با ۵۶.۳ واحد در میان استان‌های کم‌فشارتر قرار گرفته است. این گروه عمدتاً یا تورم پایین‌تری نسبت به میانگین کشور داشته‌اند یا نرخ بیکاری آنها در سطح محدودتری مانده است.

با این حال، نکته مهم‌تر فاصله بالاترین و پایین‌ترین شاخص است. خوزستان با ۶۷.۸ واحد و تهران با ۵۰.۲ واحد، شکافی ۱۷.۶ واحدی را نشان می‌دهند. از طرف دیگر، ۲۳ استان شاخصی بالاتر از سطح کل کشور دارند. این یعنی عدد ملی، تصویر فشار معیشتی بسیاری از استان‌ها را ملایم‌تر از واقعیت نشان می‌دهد. شاخص فلاکت ۱۴۰۴ فقط از بازگشت تورم خبر نمی‌دهد؛ بلکه از توزیع نابرابر فشار اقتصادی در جغرافیای ایران نیز پرده برمی‌دارد.