معضل حقوقی سینمای ایران چیست؟ پاسخ در یک نشست تخصصی

 به نقل از روابط عمومی سازمان سینمایی، در این نشست که با حضور جمعی از هنرمندان، کارشناسان، علاقمندان و مسئولان سازمان سینمایی در سالن سیف‌الله داد خانه سینما برگزار شد، علیرضا اسماعیلی معاون توسعه فناوری و مطالعات سازمان سینمایی با اشاره به اینکه در این حوزه دو نوع نشست طراحی شده است گفت: یکی از این نشست‌ها در حوزه فناوری است که اداره کل زیر ساخت مسئول آن است و مجموعه نشست‌هایی در حوزه پیشرفت‌های فناوری نوین در سینمای ایران پیش بینی شده که اولین نشست آن با موضوع بررسی جلوه‌های ویژه فیلم «موسی کلیم الله» برگزار شد.

وی با توضیح اینکه این پژوهش‌ها در اختیار فعالان حوزه سینما قرار خواهد گرفت، تصریح کرد: در این نشست‌های تخصصی سوال‌هایی که طرح می‌شود ونیز پاسخ‌هایی که داده می‌شود را آماده می‌کنیم تا در دسترس مجموعه‌هایی که به محتویات آن نیاز دارند، قرار گیرد.

سازمان

اسماعیلی با اشاره به این نکته که بسیاری از تحقیقات در حوزه‌های مختلف از قبل انجام شده، گفت: از سال ۱۳۹۵ هر سال شورای پژوهش تشکیل شده ویکسری پژوهش هم در این مدت انجام شده است. مهم این است که همه تلاش کنیم تا پژوهش‌های انجام شده در مسیر تعالی و ارتقای سینمای ایران در حوزه‌های مختلف قرار گیرد. 

 معاون توسعه فناوری و مطالعات سازمان سینمایی اظهار امیدواری کرد که برگزاری این نشست‌ها به ارائه راه حل برای مسائل گوناگون سینمای ایران منجر شود.

حسین یزدان شناس مدیر کل دفتر مطالعات، توسعه دانش و مهارت‌های سینمایی هم در این نشست با ارائه گزارشی درباره روند کار پژوهش در سازمان سینمایی، گفت: دفتر مطالعات، توسعه دانش و مهارت‌های سینمایی، سالانه فراخوان اولویت‌های پژوهشی سینما را منتشر می‌کند که براساس این اولویت‌ها از سوی محققان پیشنهاد‌های پژوهشی ارائه می‌شود. در نهایت این پیشنهاد‌ها در شورای پژوهشی سازمان سینمایی بررسی و برخی از آنها بر اساس اولویت‌ها انتخاب می‌شود.

وی در ادامه عنوان کرد: این پژوهش‌ها تحت نظارت یک ناظر تخصصی کامل می‌شوند و برای اینکه از این پژوهش‌ها بیشتر و بهتر استفاده شود، این نشست‌ها را تحت عنوان ارائه یافته‌های پژوهشی از سال گذشته آغاز کردیم که در مجموع ده نشست با موضوعات مختلف برگزار شد و امسال اولین نشست را با موضوع خلأ‌ها و چالش‌های حقوقی سینمای ایران برگزار می‌کنیم.

عدم شفاف سازی؛ معضل حقوقی سینمای ایران

سازمان

در ادامه محمدجواد ولی زاده محقق و پژوهشگرِ «خلا‌ها و چالش‌های حقوقی سینمای ایران» نیز در سخنانی با محوریت حقوق مخاطب، حقوق مالکیت معنوی، حقوق قرارداد‌ها و حقوق رقابت گفت: «سینما» فارغ از اینکه یک آورده فرهنگی، فکری و اجتماعی است، یک «صنعت» هم محسوب می‌شود. هرچه این صنعت قوی‌تر باشد، به همان نسبت هم محتوای اثر قوی‌تر خواهد بود. هر چه محتوای فرهنگی اجتماعی فاخرتر باشد، سبب می‌شود نظام عرضه و تقاضایی که در سینما شکل می‌گیرد، فربه‌تر و قوی‌تر باشد. ولی چیزی که ما در صنعت سینمای ایران می‌بینیم این است که سینمای ما فاصله زیادی با یک صنعت قوی دارد.

وی با توضیح اینکه سینماگر ما کمتر ریسک اقتصادی می‌کند، افزود: با وجود تلاش‌هایی که صورت گرفته و مصوباتی که وجود دارد و نیز بودجه‌هایی که در این زمینه صرف می‌شود، اگر نشانگانِ آن را بررسی کنیم به این حقیقت می‌رسیم که سینماگران ما به فرصت‌های کم ریسک تن می‌دهند و وارد حوزه‌های پرریسک نمی‌شوند. وقتی علت یابی می‌کنیم متوجه می‌شویم یکی از دلایل اصلی آن همین مشکلات حقوقی حوزه سینماست.

وی عدم شفاف سازی را یکی از معضلات این حوزه عنوان کرد و گفت: مرز‌های حقوقی ذینفعانی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، مشخص نیست. طبیعتا تاثیری که این نابسامانی می‌گذارد این است که صنعت سینما آن گونه که باید، خودش را نشان نمی‌دهد. در واقع کارویژه مباحث حقوقی یعنی شفاف سازی مرز‌های حقوقی و تعیین مرز‌های منافعی که در این حوزه وجود دارد. 

ولی زاده یکی از علل اصلی عدم رشد صنعت سینما در ایران را مسائل حقوقی دانست و افزود: با وجود آنکه در سال‌های اخیر صنعت سینمای ما رشد زیادی کرده، اما وقتی آن را با کشور‌های رقیب مقایسه می‌کنیم متوجه می‌شویم آنها چند قدم از ما جلوتر هستند و جا دارد که ما تلاش مضاعفی در این حوزه انجام دهیم.

فقر پژوهشی در حوزه بحث‌های حقوقی سینما، لزوم توجه به مسایل حقوقی برای پیشرفت سینما به عنوان ابزار رسانه‌ای مهم در جهان امروز، ابهامات نظری در مبانی تحلیلی و ساختاری، تعارض، تعدد و تداخل وظایف نهاد‌های نظارتی، ضعف و ناکارآمدی قوانین حقوقی در حوزه سینما، ناآگاهی مخاطب نسبت به حقوق خود، کمبود ساز و کار‌های حمایت عملی و شفافیت در فرآیندها، عدم تطابق قوانین حقوق مالکیت معنوی با فضای فعلی و تحولات نوین فناوری، تفاوت مالکیت معنوی با حقوق قراردادها، عدم شفافیت در قرارداد‌ها و استفاده گسترده از قرارداد‌های شفاهی، ابهام و نارسایی در تعیین مالکیت وحقوق عوامل تولید و... برخی دیگر از موضوعاتی بود که این پژوهشگر به آنها پرداخت.

تنظیم‌گری حقوقی نداریم

سازمان

مهدی کوهیان حقوقدان حوزه رسانه نیز در این نشست با تقدیر از انتخاب چنین عنوانی برای یک پژوهش سینمایی اظهار کرد: ما سه نوع قرار داد هنری داریم. گاهی حقوق یک اثر واگذار می‌شود مثل حقوق مالکیت یک فیلمنامه که می‌توان آن را واگذار کرد. یک مدل دیگر از قرار داد هم این است که شما سفارش می‌دهید و کار برای شما آماده می‌شود. یک مدل دیگر هم قرارداد ناشی از استخدام است. خیلی‌ها حقوق ناشی از استخدام را با سفارش اشتباه می‌گیرند، در مدل سفارشی، طرف می‌تواند در خانه بنشیند و برای شما کار انجام دهد. این سه موردی که گفتم سه روش مختلف حقوقی است.

وی یکی از مشکلات اصلی حقوقی را در چگونگی تنظیم قرار داد‌ها عنوان کرد و گفت: وقتی می‌خواهیم به حقوق قرار داد‌ها بپردازیم سوال این است که آیا قرار داد طبق «قانون کار» ببندم و بروم در لیست پیمان تامین اجتماعی یا قرار داد طبق «قانون مدنی» ببندم و مشمول معافیت مالیاتی بشوم. ما در این حوزه واقعا دچار تشتت هستیم. جایی وجود ندارد که اینگونه مسائل را تنظیم گری کنیم و بعد آن را برای قانون گذار ارسال کنیم.

کوهیان در ادامه به مشکلات پیش آمده در این خصوص پرداخت و عنوان کرد: به همین خاطر در حوزه هنر این اتفاق افتاده است. فکر نمی‌کنم کل بودجه بخش تامین اجتماعی صندوق هنر در سال گذشته یک «همت» را رد کرده باشد در حالیکه فقط از حوزه صنعت تصویر کشور نزدیک به «۵ همت» ضریب پیمان قرار داد‌هایی است که تهیه‌کنندگان ما به تامین اجتماعی پرداخت می‌کنند.

در انتهای این نشست کارشناسان مدعو به سوالات طرح شده از سوی حاضرین پاسخ دادند.

لادن طاهری، محمدرضا فرجی، محمد حسین فرج، حسن آقاکریمی، محمد آلادپوش، امیررضا معتمدی، امیر اثباتی، محمدعلی حسین نژاد، فرخ یکدانه، مصطفی احمدی، شهرزاد راستانی و اکبر محبی از حاضران در این نشست بودند.