سونامی خاموش در کشاورزی گیلان

گیلان، سرزمین باران، شالیزار‌های گسترده و باغ‌های زیتون و فندق، سال‌هاست که در ذهن ایرانیان با سرسبزی، حاصلخیزی و کشاورزی گره خورده است؛ استانی که بخش مهمی از هویت روستایی و اقتصاد محلی آن بر پایه زمین، آب و تولید محصولات کشاورزی شکل گرفته است. با این حال، پشت این تصویر آشنا و سبز، واقعیتی متفاوت و نگران‌کننده در حال شکل‌گیری است؛ بحرانی که برخلاف سیل، طوفان یا دیگر حوادث ناگهانی، یک‌شبه خود را نشان نمی‌دهد و آرام و تدریجی، بنیان‌های کشاورزی را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

تغییرات اقلیمی، نوسانات و بی‌نظمی بارش‌ها، کاهش منابع آب، فرسایش و افت کیفیت خاک، تغییر الگوی شیوع آفات و بیماری‌ها، افزایش هزینه‌های تولید، کمبود نیروی کار، خرد شدن و تغییر کاربری اراضی کشاورزی، ضعف نظام بازاررسانی و افزایش واسطه‌گری، در کنار کاهش انگیزه نسل جوان برای ادامه فعالیت در بخش کشاورزی، مجموعه‌ای از چالش‌ها را پیش روی کشاورزی گیلان قرار داده‌اند؛ چالش‌هایی که ممکن است هر یک به تنهایی تدریجی و قابل مدیریت به نظر برسند، اما در کنار یکدیگر می‌توانند به بحرانی ساختاری و عمیق تبدیل شوند.

در چنین شرایطی، «سونامی خاموش» تعبیری است که می‌تواند تصویری روشن از وضعیت امروز کشاورزی گیلان ارائه دهد؛ موجی که هنوز شاید آثار ویرانگر آن به‌طور کامل در سطح جامعه دیده نشود، اما به تدریج در حال تغییر ساختار تولید، تضعیف اقتصاد کشاورزان، تهدید امنیت غذایی و فرسایش سرمایه‌های طبیعی و انسانی استان است؛ لذا «بحران خاموش در کشاورزی گیلان» هشداری بسیار دقیق و تکان‌دهنده برای توصیف بحرانی است که کشاورزی این منطقه به ویژه در حوزه‌های برنج، زیتون، فندق با آن روبروست. در این راستا با دکتر محمود هوشیارفرد، پژوهشگر و عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان به بررسی بیشتر این موضوع پرداختیم.

محمود هوشیارفرد -عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان- در گفت‌و‌گو با ایسنا، با بیان اینکه بیش از یک و نیم دهه است که شاهد تغییراتی تدریجی، اما بنیادین در کشاورزی گیلان هستیم، اظهار کرد: این تغییرات مانند سونامی است که پیش از رسیدن، آرام به نظر می‌رسد، اما با قدرتی ویرانگر از راه می‌رسد و در حال تغییر دادن ساختار کشاورزی این منطقه است.

وی افزود: اگر زمانی این تغییرات به نقطه بحرانی برسند، قادرند معیشت و اقتصاد خانواده‌های کشاورز و امنیت غذایی منطقه را به خطر بیندازند. بحران‌هایی که برخلاف سیل یا طوفان که در لحظه وقوع، همه را با صدای بلند و آشکار به خطر می‌اندازند، در لایه‌های زیرین رخ می‌دهند.

هوشیارفرد با اشاره به بحران‌های خاموش در کشاورزی گیلان، ادامه داد: تغییر تدریجی اقلیم، آلودگی‌های خاک و آب و فرسایش منابع آب زیرزمینی، بحران‌های در حال وقوع ولی بی‌صدا هستند. دما به آرامی بالا می‌رود و الگو‌های بارندگی تغییر می‌کنند. کشاورز هر سال فقط کمی با مشکل مواجه می‌شود، اما در مجموع، سیستم تولید در حال فروپاشی است.

بحران آب و تغییر الگوی بارش

وی گفت: ورود تدریجی مواد شیمیایی، شور شدن زمین‌ها و کاهش کیفیت آب‌های کشاورزی، کاهش سطح سفره‌های آب زیرزمینی در اثر برداشت بی‌رویه، بحران‌هایی در حال وقوع، اما شاید بی‌صدا باشند. اتفاقاتی که به چشم نمی‌آیند، اما تدریجا ریشه‌های کشاورزی را می‌پوسانند.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی گیلان با اشاره به یکی از ارکان اصلی این بحران‌ها در گیلان، یعنی بحران آب و تغییر الگوی بارش، اظهار کرد: گیلان که همیشه به «پرباران‌ترین استان کشور» معروف بود، بر اساس اطلاعات جدول بارش کشور، اکنون با نوسانات شدیدی روبه‌روست و در برخی سال‌ها بیشترین کسری بارش استانی را داشته است.

وی افزود: تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های فصلی و گاهی غیرمنتظره و ناگهانی، افزایش دمای هوا یا بارش‌های نامنظم، بسیار شدید و ناگهانی، علاوه بر اینکه زمان‌بندی کشت و بهره‌وری را مختل کرده، توازن اکوسیستم کشاورزی را نیز به هم زده است.

هوشیارفرد ادامه داد: بارش‌های بسیار شدید و ناگهانی باعث آب‌شویی خاک و از بین رفتن مواد مغذی می‌شوند. شالیکار گیلانی امروز دیگر فقط با زمین، بذر و آب طرف نیست، بلکه باید با بی‌ثباتی و تغییر اقلیم هم بجنگد.

خرد شدن و تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی

وی با اشاره به تغییر در شیوع آفات و بیماری‌ها در گیلان، گفت: با گرم‌تر شدن هوا، آفات و بیماری‌های جدید و نوظهور در منطقه ظاهر شده‌اند یا آفات قدیمی با شدت بیشتری تکثیر و گسترش پیدا کرده‌اند، این موضوع کشاورزان را نگران‌تر و مجبور به استفاده بیشتر از آفت‌کش‌ها می‌کند که خود باعث تخریب بیشتر خاک می‌شود.

هوشیارفرد، خرد شدن و تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی را یکی دیگر از اصلی‌ترین موج‌های این «سونامی» دانست و اظهار کرد: فشار اقتصادی، ضعف نظارت و جذابیت ساخت‌وساز باعث توسعه ساخت‌وساز‌ها و تبدیل بخش‌هایی از زمین‌های کشاورزی به ویلا، ساختمان و کاربری‌های غیرکشاورزی و خرد شدن اراضی کشاورزی شده است.

وی ادامه داد: این روند از اصلی‌ترین موج‌های این «سونامی» است که با سرعت در حال افزایش و بلعیدن اراضی حاصلخیز گیلان، فشار بر اراضی شالیزاری و باغ‌ها و کاهش صرفه اقتصادی فعالیت‌های کشاورزی شده است.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی گیلان تصریح کرد: اگرچه این روند در کوتاه‌مدت برای برخی افراد سودآور است، اما در بلندمدت به معنای کاهش امنیت غذایی، تضعیف اقتصاد محلی و از دست رفتن سرمایه‌ای است که بازسازی آن بسیار دشوار خواهد بود. در واقع، زمین‌های حاصلخیزی که باید امنیت غذایی کشور را تامین کنند، قربانی سودجویان می‌شوند.

دلالی و واسطه‌گری در بازار محصولات کشاورزی

هوشیارفرد با اشاره به اینکه در کنار همه این مسائل، ضعف در نظام بازاررسانی و حمایت از تولیدکننده نیز کشاورزی را در موقعیتی نابرابر قرار داده است، گفت: هزینه‌های تولید مانند بذر، کود، سم، کارگر، سوخت و ماشین‌آلات هر سال گران‌تر و به طور مداوم افزایش می‌یابند.

وی ادامه داد: بسیاری از کشاورزان محصول خود را با زحمت فراوان تولید می‌کنند، اما هنگام فروش با واسطه‌های متعدد، قیمت‌گذاری ناعادلانه و ضعف سازوکار‌های حمایتی مواجه می‌شوند.

این پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی استان اظهار کرد: در واقع، درآمد و سود بسیاری از کشاورزان در میان انبوهی از واسطه‌ها و هزینه‌های سنگین کود و سم دفن می‌شود. کشاورز در یک بن‌بست اقتصادی گیر کرده است، اگر تولید کند، ضرر می‌کند یا صرفه اقتصادی ندارد و اگر تولید نکند، گرسنه می‌ماند.

وی افزود: این یعنی ما در حال خروج سیستماتیک تولیدکننده، خصوصا بهره‌برداران خرده‌پا، از چرخه تولید هستیم و کشاورزی نه با یک فروپاشی ناگهانی، بلکه با فرسایش تدریجی روبه‌رو خواهد شد؛ فرسایشی که شاید امروزه در هیاهوی روزمره کمتر دیده یا شنیده شود، اما فردا می‌تواند به بحران جدی معیشت، مهاجرت روستایی و کاهش تولید داخلی تبدیل شود.

هوشیارفرد یکی دیگر از بحران‌های خاموش کشاورزی گیلان را آلودگی‌های زیست‌محیطی عنوان کرد و گفت: ورود شیرابه زباله‌ها به منابع آب و خاک، نگرانی‌هایی درباره کیفیت محصولات کشاورزی ایجاد کرده است. میزان و گستره اثرات این مسئله نیازمند پایش و بررسی‌های علمی مستمر است.

افزایش هزینه‌های تولید، کمبود نیروی کار و کاهش انگیزه نسل جوان

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی گیلان، با اشاره به افزایش هزینه‌های تولید، کمبود نیروی کار و کاهش انگیزه نسل جوان به ادامه فعالیت کشاورزی، اظهار کرد: متاسفانه این مسائل باعث چالش‌های اقتصادی و مهاجرت روستاییان شده‌اند.

وی افزود: در واقع، ناپایداری در تولید باعث می‌شود کشاورزی برای نسل جوان کمتر به عنوان یک شغل قابل اتکا دیده شود و جوانان کشاورزی را رها کرده و به سمت شهر‌ها مهاجرت کنند.

هوشیارفرد ادامه داد: وقتی نسل جوان از کشاورزی فرار کند، آنچه باقی می‌ماند، یک فرهنگ در حال انقراض و کشاورزی‌ای است که با نیروی سالخورده اداره می‌شود.

وی پیر شدن جمعیت کشاورز را نیز زنگ خطری جدی دانست و گفت: وقتی نیروی انسانی جوان و آموزش‌دیده وارد زمین کشاورزی نشود، به معنای اختلال در انتقال تجربه، نوآوری و بهره‌وری و فرسودگی تدریجی کشاورزی سنتی است؛ این یعنی از دست رفتن دانش بومی و تداوم کشاورزی در آینده.

ضرورت حرکت از «مدیریت بحران» به «مدیریت پیشگیرانه»

هوشیارفرد در ادامه با اشاره به راهکار‌های مقابله با این بحران‌ها، اظهار کرد: گیلان، قطب سبز ایران، امروز دیگر آن سرزمین بی‌دغدغه همیشگی نیست.

وی گفت: در حالی که همه چشم‌ها به بحران‌های ناگهانی دوخته شده، زیر پوست کشاورزی گیلان یک بحران ساختاری و یک «سونامی خاموش» در حال پیشروی است که هر لحظه قدرتمندتر می‌شود.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی گیلان افزود: برای جلوگیری از این بحران‌های تهدیدکننده که آثار آنها تدریجی و آرام، اما اثرات عمیقی روی کشاورزی گیلان داشته و می‌توانند امنیت غذایی، اقتصاد روستایی و محیط زیست را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهند و حتی کشاورزی را نابود سازند، راه‌حل البته نه در شعار، بلکه در برنامه‌ریزی واقعی است، به عبارتی نیاز به تغییر از «مدیریت بحران» به «مدیریت پیشگیرانه» است.

هوشیارفرد ادامه داد: مشکل اصلی اقلیم نیست، بلکه مشکل اینجاست که ما با ابزار‌ها و ذهنیت‌های قدیمی بخواهیم با کشاورزی قرن بیست‌ویکم بجنگیم.

وی افزود: مدیریت آب گیلان جایی میان بی‌نظمی بارش‌ها و مدیریت آب و توزیع، گیر کرده است؛ لذا جهت‌گیری باید به سمت کشاورزی هوشمند، حفاظت از زیست‌بوم، تغییر الگو‌های تولید و آموزش کیفی کشاورزان باشد.

کشاورزی هوشمند، حفاظت از زیست‌بوم و آموزش کشاورزان

عضو هیئت علمی با اشاره به ضرورت حرکت به سمت کشاورزی هوشمند، گفت: استفاده از تکنولوژی‌های دقیق برای مدیریت علمی آب و نوسازی شیوه‌های کشت مانند کوددهی، از جمله اقداماتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

وی در بحث حفاظت از زیست‌بوم نیز بر محدود کردن گسترش ساخت‌وساز در پهنه‌های کشاورزی تاکید کرد.

هوشیارفرد ادامه داد: همچنین حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک و مقاوم‌تر در برابر تغییر اقلیم، آموزش نسل جدید، تجهیز کشاورزان به دانش روز، توسعه صنایع تبدیلی و بازار‌های محلی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین کشاورزی از راهکار‌های مقابله با این بحران‌هاست.

گیلان؛ سبز در عکس‌های قدیمی...

هوشیارفرد در پایان گفت: اگر امروز برای این «سونامی خاموش» در کشاورزی چاره‌اندیشی نشود و سیاست‌گذاران، مدیران و جامعه مدنی، این سونامی را جدی نگیرند، روزی خواهد رسید که گیلان فقط در کتاب‌های تاریخ و عکس‌های قدیمی «سبز» به نظر برسد و با خاطره‌ای از شالیزار‌های پرمحصول و باغ‌های زیتون و فندق روبه‌رو باشیم. ما نیاز به شعار نداریم، ما نیاز به تغییر ساختار داریم. نیاز به حمایت واقعی از تولیدکننده، نیاز به برخورد جدی با تغییر کاربری و نیاز به نوسازی هوشمندانه داریم.