ماجرای گل‌آلودشدن رودخانه جورد

رودخانه «جورد» در این ماجرا فقط یک مسیر عبور آب نیست؛ برای روستاهایی که در مسیر آن قرار گرفته‌اند، بخشی از چرخه زندگی، باغداری و کشاورزی است. همین وابستگی باعث شد وقتی آب رودخانه کدر و گل‌آلود شد، موضوع از یک اتفاق در محدوده یک کارگاه عمرانی فراتر برود و به مطالبه‌ای برای بررسی منشأ کدورت و کنترل پیامدهای آن تبدیل شود.

ماجرا از محدوده‌ای آغاز شد که عملیات حفاری تونل پروژه انتقال فرار آب سد لار در آن جریان دارد، پروژه‌ای که هدف آن مدیریت و انتقال آب ناشی از فرار سد لار است، در جریان عملیات خود با خروج آب از تونل و همراه شدن آن با مواد گل‌آلود و رسوبات مواجه شد؛ بخشی از این آب به رودخانه جورد راه پیدا کرد و تصویر کدر رودخانه، نگرانی اهالی و کشاورزان منطقه را به دنبال داشت.

نقی میرزا کریمی، رییس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان دماوند، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا گفت: پس از گزارش‌های مردمی و انتشار تصاویر مربوط به گل‌آلود و کدر شدن آب رودخانه جورد، کارشناسان محیط زیست از محل بازدید و از آب رودخانه نمونه‌برداری کردند.

به گفته وی، بررسی‌ها نشان داد فعالیت پیمانکار پروژه انتقال فرار آب سد لار در کارگاه جورد و ورود گل و رسوبات ناشی از فعالیت‌های عمرانی و عوامل طبیعی، موجب افزایش کدورت آب و انتقال رسوبات به پایین‌دست شده است.

رودخانه‌ای که برای روستاها فقط یک منظره طبیعی نیست

در پایین‌دست محل اجرای پروژه، رودخانه از محدوده روستاهای جورد، آردینه و وسکاره عبور می‌کند و در ادامه مسیر به سمت بومهن می‌رود و در این میان، اهمیت رودخانه برای ساکنان منطقه بیش از یک عنصر طبیعی در چشم‌انداز روستاهاست؛ بخشی از فعالیت مردم به باغداری و کشاورزی وابسته است و آب رودخانه در این چرخه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اسماعیل سلیمانی، بخشدار رودهن، در گفت‌وگو با ایرنا با اشاره به شکایت کشاورزان و باغداران منطقه گفت: روستای جورد محل وقوع این اتفاق بود و آردینه و وسکاره نیز در پایین‌دست قرار دارند.

وی افزود: بیشترین شکایت‌ها مربوط به کشاورزان و باغداران جورد بوده، هرچند در روستاهای پایین‌دست نیز به تبع آن اعتراض‌هایی مطرح شده است.

بخشدار رودهن جمعیت فعلی این روستاها را به دلیل نبود سرشماری جدید، قابل اعلام دقیق ندانست، اما با توجه به جمعیت شناور و برآورد موجود، جمعیت سه روستا را در مجموع حدود سه هزار نفر اعلام کرد.

این عدد البته آمار رسمی جدید جمعیت نیست و باید در همین چارچوب به آن نگاه کرد؛ اما حتی بدون تکیه بر این برآورد نیز اهمیت موضوع روشن است: هر تغییری در کیفیت آب رودخانه می‌تواند برای ساکنانی که بخشی از فعالیت اقتصادی و معیشت خود را به منابع آب محلی وابسته کرده‌اند، مسئله‌ساز شود.

وقتی اجرای یک پروژه مهم، نیازمند مراقبت از محیط پیرامون خود می‌شود

پروژه انتقال فرار آب سد لار، از منظر تامین و مدیریت آب، پروژه‌ای مهم است؛ اما اهمیت یک پروژه زیرساختی، ضرورت رعایت الزامات محیط زیستی را از بین نمی‌برد و اتفاق رودخانه جورد دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند.

مسیله این نیست که اجرای پروژه‌های آبی متوقف شود؛ مسیله این است که اجرای یک طرح برای مدیریت آب، نباید بدون پیش‌بینی پیامدهای آن بر آبراهه‌ها، اراضی کشاورزی، پوشش گیاهی و زیست‌بوم پیرامون پروژه انجام شود.

میرزا کریمی با اشاره به همین موضوع گفت: پروژه‌های بزرگ عمرانی باید دارای پیوست محیط زیستی باشند و الزامات محیط زیستی در روند اجرای آنها رعایت شود تا آثار اجرای پروژه بر ساکنان، بومیان، طبیعت و محیط پیرامونی کاهش یابد.

این نگاه، مرز میان توسعه و اجرای صرف یک پروژه را مشخص می‌کند و توسعه زمانی پایدار است که نتیجه پروژه تنها در نقطه پایان طرح سنجیده نشود و هزینه‌های آن در طول مسیر نیز مورد توجه قرار گیرد.

اخطار صادر شد؛ حوضچه‌ها برای مهار رسوب وارد عمل شدند

پس از ورود محیط زیست، موضوع صرفا به بازدید و نمونه‌برداری محدود نماند و به گفته رییس اداره حفاظت محیط زیست دماوند، برای پیمانکار اخطاریه زیست‌محیطی صادر و گزارشی نیز به مرجع قضایی و ریاست دادگاه بخش رودهن ارسال شد و پس از احضار پیمانکار و پیگیری محیط زیست، پیمانکار به ایجاد حوضچه‌های رسوب‌گیری ملزم شد.

هدف از ایجاد این حوضچه‌ها روشن است: آب گل‌آلود و رسوبی پیش از رسیدن به رودخانه باید فرصت ته‌نشینی پیدا کند تا ورود مستقیم رسوبات به آبراهه کاهش یابد.

بخشدار رودهن نیز تایید کرد که پس از پیگیری موضوع و اخطار محیط زیست، حوضچه‌های رسوب‌گیر ایجاد شده است.

به این ترتیب، واکنش دستگاه‌های مسوول از مرحله مشاهده مشکل به مرحله اصلاح روش اجرای پروژه رسید؛ موضوعی که اهمیت نظارت محیط زیستی در پروژه‌های عمرانی را نشان می‌دهد.

کدورت هم نباید نادیده گرفته شود

در روایت این ماجرا یک تفکیک مهم وجود دارد که نباید در میان واژه‌های «آلودگی» و «گل‌آلودی» گم شود به طوری که میرزا کریمی تاکید کرد که در این حادثه آلودگی خطرناک یا صنعتی و میکروبی گزارش نشده و مسیله اصلی، افزایش کدورت و ورود رسوبات به رودخانه بوده است.

رییس اداره حفاظت محیط زیست دماوند معتقد است افزایش کدورت و ورود رسوبات نیز می‌تواند بر کیفیت آب، اراضی کشاورزی و درختان پایین‌دست اثر بگذارد.

پایان ماجرا با ساخت حوضچه‌ها نیست

ایجاد حوضچه رسوب‌گیر، نقطه پایان ماجرا نیست؛ بلکه نخستین اقدام اصلاحی برای ادامه فعالیت پروژه است.

میرزا کریمی اعلام کرده است که پیمانکار اکنون مشاور زیست‌محیطی دارد و مسئول HSE و ناظر پروژه نیز باید بر روند اجرای فعالیت‌ها مطابق الزامات محیط زیستی نظارت کنند.

از سوی دیگر، انتقال باطله‌های پروژه و پاکسازی محدوده بالادست رودخانه نیز در برنامه قرار گرفته است و این بخش از ماجرا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر قرار باشد نظارت محیط زیستی صرفا پس از ایجاد مشکل آغاز شود، دستگاه‌های مسوول همواره یک گام عقب‌تر از حادثه حرکت خواهند کرد.

نظارت موثر باید پیش از ورود رسوب به رودخانه، پیش از ایجاد نگرانی میان کشاورزان و پیش از شکل‌گیری خسارت احتمالی، در محل پروژه حضور داشته باشد.

رودخانه جورد؛ آزمونی برای مسئولیت‌پذیری پروژه‌های عمرانی

ماجرای جورد را می‌توان در مقیاسی کوچک‌تر، نمونه‌ای از یک مسیله بزرگ‌تر دانست؛ مسئله‌ای که در بسیاری از طرح‌های عمرانی وجود دارد: چگونه می‌توان میان ضرورت اجرای پروژه و حفاظت از محیط پیرامون آن تعادل برقرار کرد؟

پاسخ، توقف پروژه نیست، پاسخ، اجرای پروژه با رعایت ضوابط، پایش مستمر، پیش‌بینی پیامدها، اصلاح سریع خطاها و پاسخگویی در برابر آثار احتمالی آن است.

در مورد رودخانه جورد، نخستین واکنش پس از گزارش مردم و مشاهده کدورت، ورود کارشناسان محیط زیست، نمونه‌برداری، صدور اخطار و پیگیری قضایی بوده و اکنون نیز حوضچه‌های رسوب‌گیر برای کنترل ورود رسوبات ایجاد شده است.

اما آزمون اصلی از اینجا به بعد آغاز می‌شود: آیا این اقدامات تا پایان عملیات حفاری ادامه خواهد داشت و آیا کیفیت آب رودخانه در طول اجرای پروژه پایدار خواهد ماند؟

اداره حفاظت محیط زیست دماوند اعلام کرده است که پایش رودخانه‌های شهرستان هر سه ماه یک‌بار انجام می‌شود و در صورت مشاهده آلودگی، اقدامات قانونی در دستور کار قرار خواهد گرفت.

برای روستاهای پایین‌دست، پاسخ این پرسش اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا رودخانه برای آنها یک خط روی نقشه نیست. آبی است که از کنار خانه‌ها، باغ‌ها و زمین‌هایشان عبور می‌کند و کیفیت آن می‌تواند بخشی از کیفیت زندگی و فعالیت اقتصادی آنان را تحت تأثیر قرار دهد.

از این منظر، ماجرای جورد را نباید فقط داستان یک رودخانه گل‌آلود دانست؛ این ماجرا یادآوری می‌کند که هر پروژه‌ای که با آب و طبیعت سروکار دارد، باید پیش از آنکه آثارش به رودخانه برسد برای حفاظت از رودخانه پاسخ داشته باشد.