راز ساعت ۹۰ ساله تبریز

بر فراز عمارت تاریخی شهرداری تبریز، ساعتی چهارصفحه‌ای قرار گرفته که در کنار معماری ویژه این بنا، به یکی از نمادهای شناخته‌شده شهر تبدیل شده است.

این ساعت توسط شرکت انگلیسی Gillett & Johnston ساخته شده؛ شرکتی که در فاصله قرن نوزدهم تا میانه قرن بیستم، سازنده ساعت‌های برج و ناقوس‌های متعددی در نقاط مختلف جهان بود. منابع تاریخی، ساخت ساعت عمارت شهرداری تبریز را در سال ۱۹۳۴ به این شرکت نسبت می‌دهند. 

سازوکار ساعت تبریز از نوع مکانیکی است و مجموعه‌ای از چرخ‌دنده‌ها و قطعات دقیق، حرکت عقربه‌ها و عملکرد زنگ‌های آن را کنترل می‌کنند. چهار صفحه ساعت، امکان مشاهده زمان از جهات مختلف میدان ساعت را فراهم کرده و صدای ناقوس‌های آن نیز بخشی از خاطره تاریخی شهر تبریز به شمار می‌رود.

اهمیت این ساعت تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود؛ بلکه قرار گرفتن آن در قلب یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی تبریز و استمرار حضور آن بر فراز عمارت شهرداری، به این سازوکار جایگاهی ویژه در میراث شهری تبریز داده است.

بررسی منابع تاریخی همچنین نشان می‌دهد که Gillett & Johnston ساعت‌های برج دیگری را در شهرهایی همچون تورنتو، مونترال، کاردیف، سنگاپور و چندین شهر دیگر ساخته است؛ از این رو، ادعای وجود تنها دو نمونه از این نوع ساعت در جهان قابل تأیید نیست. 

در همین حال، نباید ساعت عمارت شهرداری تبریز را با ساعت مشهور بیگ‌بن لندن از نظر سازنده یکی دانست. سازوکار ساعت بزرگ برج الیزابت لندن توسط شرکت و خاندان دنت و بر اساس طراحی ادموند بکت دنیسون ساخته شد و در سال ۱۸۵۹ به کار افتاد. 

با وجود این تفاوت، هر دو ساعت از نمونه‌های برجسته ساعت‌های مکانیکی تاریخی به شمار می‌روند و سازوکار بیگ‌بن نیز به دلیل استفاده از ابداع معروف Double Three-legged Gravity Escapement در تاریخ ساعت‌سازی جایگاه ویژه‌ای دارد.

ساعت عمارت شهرداری تبریز امروز تنها وسیله‌ای برای نمایش زمان نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت شهری تبریز است؛ ساعتی که نزدیک به یک قرن بر فراز میدان ساعت ایستاده و همچنان بخشی از سیمای تاریخی این شهر را شکل می‌دهد.

گزارش: ناصر غلامی هوجقان