تحریم‌ها؛ مهم‌ترین چالش تردد کشتی‌های تجاری در دریای خزر

دریای خزر در سال‌های اخیر بیش از آنکه صرفا یک پهنه آبی میان کشور‌های منطقه باشد، به یکی از مسیر‌های مهم برای توسعه تجارت، ترانزیت و اتصال ایران به بازار‌های شمالی تبدیل شده است. بنادر شمالی کشور به‌ویژه در شرایطی که محدودیت‌های بین‌المللی و تحریم‌ها، مسیر‌های سنتی تجارت را با دشواری مواجه کرده‌اند، اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. افزایش تعاملات اقتصادی با کشور‌های حوزه اوراسیا، رشد مبادلات با روسیه و تلاش برای فعال‌تر کردن کریدور‌های ترانزیتی شمال ـ جنوب، باعث شده است نگاه‌ها بیش از گذشته به ظرفیت‌های دریای خزر و بنادر پیرامون آن معطوف شود. با این حال، استفاده از این ظرفیت‌ها با مجموعه‌ای از چالش‌های پیچیده همراه است؛ چالش‌هایی که بخشی از آنها به شرایط داخلی و بخشی دیگر به تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه و جهان بازمی‌گردد.

در چنین شرایطی، وضعیت تردد کشتی‌های تجاری در دریای خزر به یکی از موضوعات قابل‌توجه در حوزه حمل‌ونقل دریایی تبدیل شده است. تحریم‌ها نه‌تنها دسترسی به برخی خدمات و مسیر‌های بین‌المللی را محدود کرده بلکه هزینه‌های مرتبط با بیمه، جابه‌جایی و عملیات دریایی را نیز افزایش داده‌اند. در نتیجه، صاحبان کالا و فعالان حمل‌ونقل برای انتقال محموله‌ها با هزینه و ریسک بیشتری مواجه هستند. این وضعیت در حالی رخ می‌دهد که تجارت منطقه‌ای و نیاز به استفاده از مسیر‌های جایگزین، اهمیت بنادر شمالی را افزایش داده و انتظار می‌رود این بنادر سهم بیشتری در جابه‌جایی کالا میان ایران و کشور‌های منطقه داشته باشند.

ازسوی‌دیگر، مساله کاهش سطح آب دریای خزر نیز به‌عنوان یکی از عوامل موثر بر فعالیت بنادر مطرح شده است. کاهش تراز آب می‌تواند در برخی نقاط، عمق مناسب برای ورود و پهلوگیری کشتی‌ها را تحت تاثیر قرار دهد و ضرورت اجرای عملیات لایروبی و نگهداری مستمر مسیر‌های دسترسی به بنادر را افزایش دهد. با این حال، فعالان این حوزه معتقدند مشکلات فنی و زیرساختی، اگرچه نیازمند برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری هستند، اما در شرایط فعلی مهم‌ترین مانع توسعه تردد دریایی محسوب نمی‌شوند.

در مقابل، آنچه بیش از همه فعالیت ناوگان تجاری را تحت‌فشار قرار داده، دشوار شدن تردد دریایی در سایه تحریم‌ها و افزایش هزینه‌های مرتبط با آن است. افزایش نرخ بیمه در شرایط پرریسک، رشد هزینه انتقال کالا و پیچیده‌تر شدن فرآیند‌های مرتبط با حمل‌ونقل بین‌المللی، در نهایت قیمت تمام‌شده تجارت دریایی را افزایش می‌دهد؛ مساله‌ای که می‌تواند بر رقابت‌پذیری کالا، سرعت مبادلات و جذابیت مسیر‌های تجاری اثرگذار باشد.

اکنون بنادر شمالی کشور در نقطه‌ای قرار گرفته‌اند که از یک‌سو با افزایش تقاضا برای جابه‌جایی کالا و توسعه ارتباطات تجاری با کشور‌های منطقه مواجهند و از سوی دیگر باید با محدودیت‌های ناشی از تحریم، هزینه‌های فزاینده حمل‌ونقل، کاهش سطح آب و ضرورت توسعه زیرساخت‌ها دست‌وپنجه نرم کنند. اینکه چگونه می‌توان از ظرفیت این بنادر در چنین شرایطی بیشترین بهره را گرفت و موانع موجود بر سر راه تردد کشتی‌های تجاری را کاهش داد، پرسشی است که پاسخ آن می‌تواند نقش مهمی در آینده تجارت دریایی ایران در شمال کشور داشته باشد.

هزینه سنگین تحریم بر حمل‌ونقل دریایی

رییس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق ایران به‌نقل از مهر و بااشاره به تاثیر تحریم‌ها بر فعالیت‌های دریایی کشور اظهار کرد که محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها موجب کاهش قابل‌توجه رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری شده و در کنار افزایش هزینه‌های بیمه و حمل کالا، هزینه نهایی حمل‌ونقل دریایی را افزایش داده است.

پیمان سنندجی درباره آخرین وضعیت تجارت و تردد کشتی‌های تجاری در بنادر شمالی کشور گفت که تحریم‌ها و مسائل مرتبط با آن، شرایط تردد کشتی‌های ایرانی در دریا را دشوار کرده و میزان رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری به شکل محسوسی کاهش یافته است.

وی با بیان اینکه وضعیت بنادر شمالی کشور تاحدودی با سایر مناطق متفاوت است، افزود: این بنادر به‌دلیل برخورداری از مسیر‌های مختلف تجاری، ظرفیت‌های متنوعی برای جابه‌جایی کالا دارند. برای نمونه، در ارتباط با کشور‌های حوزه اوراسیا شرایط مطلوب‌تر است و از طریق بنادر شمالی می‌توان به مقاصد مختلف، مسیر‌های ارتباطی متعددی داشت.

سنندجی ادامه داد: طی سال‌های اخیر میزان ورود کالا به بنادر شمالی افزایش چشمگیری داشته و حجم فعالیت در این بنادر نسبت به گذشته چندبرابر شده است. در مناطق آزاد شمال کشور نیز به‌ویژه منطقه آزاد انزلی، رشد قابل‌توجهی در ورود کالا مشاهده می‌شود.

رییس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق ایران اضافه کرد: بعد از جنگ، ورود برخی کالا‌ها از مسیر بنادر شمالی افزایش یافت و در شرایط فعلی حتی برای انتقال بخشی از کالا‌ها از کشور‌هایی مانند چین به بندر انزلی استفاده می‌شود. از سوی دیگر، به‌دلیل حجم بالای ترافیک در مسیر اینچه‌برون، در برخی مواقع ناچاریم برای انتقال کالا از مسیر‌های جایگزین استفاده کنیم.

کاهش تراز آب دریای خزر

سنندجی درباره تاثیر کاهش تراز آب دریای خزر بر امکان پهلوگیری کشتی‌ها نیز توضیح داد: در برخی نقاط ممکن است کاهش سطح آب مشکلاتی ایجاد کرده باشد، اما با اجرای عملیات لایروبی و سایر اقدامات موردنیاز، این موضوع در حال کنترل و مدیریت است.

رییس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق ایران تاکید کرد: کاهش سطح آب و لایروبی بنادر از جمله مسائل فنی و فیزیکی حوزه دریایی محسوب می‌شوند و کشور از توان و امکانات لازم برای اجرای این اقدامات برخوردار است؛ بنابراین در شرایط فعلی، این مسائل را نمی‌توان مهم‌ترین مانع فعالیت‌های دریایی دانست بلکه چالش اصلی، تحریم‌ها و محدودیت‌های ناشی از آن است که مستقیما بر تردد کشتی‌های تجاری اثر گذاشته است.

وی درخصوص روند لایروبی بنادر شمالی نیز گفت: در برخی موارد مطرح شده بود که روسیه باید عملیات لایروبی را انجام دهد، اما در بخش‌هایی که در حوزه مسوولیت ایران قرار دارد و برای فراهم کردن شرایط مناسب پهلوگیری کشتی‌ها باید اقدام شود، سازمان بنادر و دریانوردی و همچنین بخش خصوصی در حال انجام وظایف خود هستند.

رییس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق ایران افزود: در بنادری که مدیریت آنها به بخش خصوصی واگذار شده نیز، عملیات مربوط به لایروبی در حال پیگیری است. به‌عنوان‌نمونه، در بندر آستارا، بخش خصوصی عملیات لایروبی را انجام می‌دهد تا عمق آب برای ورود و پهلوگیری کشتی‌ها به میزان مناسب برسد.

سنندجی با تاکید بر اینکه دشوار شدن تردد دریایی، چالش اصلی کنونی است، خاطرنشان کرد: شرایط رفت‌وآمد کشتی‌ها در دریا به میزان زیادی سخت شده و این موضوع باید بیش از سایر مسائل موردتوجه قرار گیرد.

وی در پایان درباره افزایش هزینه بیمه و تاثیر شرایط جنگی بر هزینه حمل‌ونقل اظهار کرد: در شرایط جنگی، افزایش نرخ بیمه موضوعی طبیعی است. علاوه بر آن، هزینه جابه‌جایی کالا نیز افزایش یافته و مجموع این افزایش هزینه‌ها در نهایت باعث بالارفتن قیمت تمام‌شده حمل‌ونقل دریایی شده است.