تاثیر گرانی بنزین بر معیشت مزدبگیران

طرح افزایش نرخ سوم بنزین از ۵‌هزارتومان به‌۱۰‌هزارتومان در شرایطی مطرح شده که فشار هزینه‌های زندگی بر خانوار‌های کارگری و بازنشستگان به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور اخیرا از اجرای نرخ سوم بنزین خبر داده و گفت این نرخ پس از هماهنگی با نهاد‌های مختلف به‌۱۰‌هزارتومان خواهد رسید.

همزمان براساس گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه خانوار‌های کشور در مردادماه به‌۸۹‌درصد و تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها به‌۵/‏۱۲۷ درصد رسیده است. در چنین شرایطی افزایش قیمت سوخت می‌تواند برای خانوار‌های مزدبگیر اهمیت بیشتری داشته باشد چراکه بخش قابل‌توجهی از هزینه‌های روزمره آنها به‌رفت‌وآمد و حمل‌ونقل وابسته است.

فشار تورم و افزایش هزینه‌ها همواره برای خانوار‌های کم‌درآمد بیشتر است. تورم سالانه دهک دوم در مردادماه ۳/‏۷۸ درصد اعلام شده در حالی که این نرخ برای دهک دهم ۶/‏۶۷ درصد بوده است. از سوی دیگر حداقل دریافتی کارگران با احتساب مزایا نیز به‌۲۵‌میلیون تومان نمی‌رسد درحالی‌که برآورد‌های مطرح‌شده ازسوی نمایندگان کارگری هزینه زندگی یک خانواده کارگری را بسیار بالاتر از این رقم نشان می‌دهد.

علی مزیکی، عضو هیات‌علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به‌وابستگی شدید زندگی روزمره مردم به‌بنزین گفت: نوع عادات مردم به‌سمتی رفته که این افزایش قیمت اثر محسوسی می‌گذارد. من واژه تکنولوژی مصرف را به‌کار می‌برم. تکنولوژی مصرف مردم به‌نحوی شده که همه کار‌ها با بنزین انجام می‌دهند؛ از خرید‌های روزانه و رفتن به‌نانوایی گرفته تا کار با اسنپ، رفت‌وآمد به‌محل کار و حتی تفریحات و مسافرت.

این اقتصاددان با نقد نبود جایگزین‌های مناسب در شبکه حمل‌ونقل عمومی تاکید کرد: وقتی جایگزین‌های مناسبی مثل گسترش حمل‌ونقل عمومی به‌اندازه کافی وجود ندارد تغییر قیمت سوخت مستقیما الگوی زیست مردم به‌خصوص طبقات مزدبگیر و کم‌درآمد را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

ریشه چالش بنزین؛ ناترازی تقاضا و کاهش اعتماد عمومی

مزیکی درباره دلایل دولت برای تغییر قیمت سوخت توضیح داد: مساله این است که مسوولان نمی‌توانند بنزین مورد نیاز را تامین کنند. وقتی در بحث عرضه دچار مشکل می‌شوید و تقاضا بالا می‌رود در نتیجه یا باید کمبود بنزین را بپذیرید یا قیمت را بالا ببرید. از این رو هدف اصلی از افزایش قیمت بنزین لزوما ایجاد درآمد برای دولت نیست، زیرا درآمد حاصله حتی هزینه فرصت بنزین را هم پوشش نمی‌دهد بلکه مساله اصلی کنترل تقاضاست.

شایان ذکر است هزینه فرصت بنزین یعنی ارزش بهترین گزینه‌ای که منابع صرف‌شده برای بنزین می‌توانست به‌آن اختصاص پیدا کند. برای مثال منابعی که دولت برای واردات بنزین هزینه می‌کند می‌توانست برای تامین نیاز‌های دیگری مثل حمل‌ونقل عمومی یا زیرساخت‌ها یا بهبود معیشت مردم صرف شود.

این عضو هیات‌علمی دانشگاه علامه طباطبایی با نقد تاخیر در اصلاحات اقتصادی و اثر آن بر اعتماد جامعه افزود: دولت‌های ایران همواره با این تصمیم‌های سخت روبه‌رو می‌شوند، زیرا سر وقت قیمت را بالا نبردند. اگر زودتر و در شرایط مساعدتر یا در زمان‌هایی که تورم عمومی تا این حد نجومی نبود و معیشت مزدبگیران در معرض خطر قرار نمی‌گرفت قیمت بالا می‌رفت یا اعتماد عمومی بیشتری به‌تصمیمات فرادستی و حاکمیتی وجود داشت پذیرش اجتماعی متفاوتی را شاهد بودیم، اما اکنون فاصله و چالش زیادی ایجاد شده است.

او تاکید کرد: این تصمیم باید مبتنی بر مطالعه و بررسی دقیق و مبتنی بر تاثیرگذاری بر معیشت اکثریت مردم یا مزدبگیران باشد و نمی‌توان صرفا با یک برآورد کلی درمورد افزایش قیمت سوخت تصمیم گرفت.

قیمت‌گذاری پلکانی؛ راهکاری که هنوز به‌مطالعه نیاز دارد

این اقتصاددان با اشاره به‌کاری که اخیرا در زمینه تعرفه‌های چندقسمتی انجام داده گفت: می‌توان به‌مدلی فکر کرد که در آن مقدار مشخصی بنزین با قیمت پایین یا یارانه‌ای در اختیار افراد قرار گیرد و پس از عبور از سطح مشخصی از مصرف قیمت افزایش پیدا کند. در این صورت طبقات فرودست‌تر از جمله کارگران کمتر متضرر می‌شوند و بار اصلی پرداخت هزینه اضافی بر دوش ثروتمندان می‌افتد. به‌گفته وی، چنین مدلی می‌تواند بخشی از دغدغه‌های دولت را کاهش دهد و همزمان مصرف را تا حدی کنترل کند. درعین‌حال از فشار معیشتی به‌دهک‌های فرودست و تهیدستان شهری جلوگیری می‌شود. مزیکی گفت: افزایش غیرخطی قیمت در سطوح مختلف به‌تنهایی لزوما مشکل را حل نمی‌کند و باید مشخص شود از چه سطحی به‌بعد افزایش قیمت می‌تواند به‌کنترل مصرف کمک کند.

این اقتصاددان تاکید کرد: پیشنهاد‌های مطرح‌شده در این زمینه صرفا ایده‌های کارشناسی هستند و پیش از اجرای آنها باید پیامد‌های احتمالی‌شان بر زندگی و معیشت مردم مطالعه و آزمایش شود.
این اقتصاددان با اشاره به‌برخی مدل‌های موجود در کشور‌های دیگر ادامه داد: در بسیاری از کشور‌ها قیمت بنزین به‌شکل شفاف اعلام می‌شود و حتی ممکن است روزانه تغییر کند. با این حال نمی‌توان بدون مطالعه در مورد اثرگذاری افزایش قیمت روی معیشت مردم این مدل را بهترین گزینه برای ایران دانست.

درحال‌حاضر براساس محاسبات مستقل، سبد معیشت خانوار‌های کارگری کشور به‌حدود ۹۰‌میلیون‌تومان رسیده است. در چنین شرایطی هر نوع شوک قیمتی جدید به‌خصوص در حوزه انرژی که ضریب تاثیرگذاری بالایی دارد می‌تواند بحران معیشت را وخیم‌تر کند؛ کارگران و فعالان کارگری نگرانند که تصمیم‌سازی‌های بنزینی بدون درنظرگرفتن بحران معیشت مزدبگیران اتخاذ شده و به‌یک جهش تورمی جدید منجر شود.

مزیکی معتقد است تصمیم‌سازی برای افزایش ناگهانی قیمت بنزین بدون کار کارشناسی و درنظرگرفتن ملاحظات معیشتی عواقب اجتماعی خواهد داشت.