۲۵ سال بعد از ۱۱ سپتامبر؛ چه اتفاقی برای القاعده افتاد؟

القاعده به عنوان یک شبکه جهادی فراملی در اواخر دهه ۱۹۸۰ تحت رهبری بن لادن، یک شبه‌نظامی ثروتمند متولد عربستان که به جذب و حمایت از داوطلبان عرب در مبارزه با تهاجم شوروی به افغانستان پس از سال ۱۹۷۹ کمک کرده بود و خود نیز در آنجا جنگیده بود، ظهور کرد.

القاعده به آهنربایی برای جذب شبه‌نظامیانی تبدیل شد که آرزوی ایجاد حکومت اسلامی تندرو را داشتند و دشمنی مشترکی با ایالات متحده، اسرائیل و دولت‌های متحد آمریکا در منطقه داشتند.

به گزارش رویترز، بن لادن در سال ۱۹۹۴ از تابعیت سعودی خود محروم شد و در سال ۱۹۹۶ از سودان اخراج شد و در افغانستان پناه گرفت. او مدت‌ها قبل از ورود به افغانستان، سازماندهی حملات به منافع ایالات متحده را آغاز کرد. اولین حمله‌ای که توسط ایالات متحده به رسمیت شناخته شد، بمب‌گذاری القاعده در دو هتل در یمن در سال ۱۹۹۲ بود که با هدف کشتن سربازان آمریکایی عازم سومالی که قبلاً آنجا را ترک کرده بودند یا در جای دیگری اقامت داشتند، انجام شد. در افغانستان، او از اردوگاه‌های آموزشی حمایت کرد و یک تیپ نخبه از جنگجویان خارجی تشکیل داد. در سال ۱۹۹۶، او علیه نیرو‌های آمریکایی که او آنها را اشغالگر عربستان سعودی توصیف می‌کرد، اعلام جهاد کرد. پس از آن در سال ۱۹۹۸، «جبهه جهانی اسلامی» برای جهاد علیه «یهودیان و صلیبیون» اعلام شد و اعلام گردید که کشتن آمریکایی‌ها و متحدانشان، چه غیرنظامی و چه نظامی، وظیفه مسلمانان است. اواخر همان سال، بمب‌گذاری‌های القاعده با کامیون علیه سفارتخانه‌های آمریکا در کنیا و تانزانیا منجر به کشته شدن ۲۲۴ نفر شد.

حملات ۱۱ سپتامبر توسط ۱۹ هواپیماربا انجام شد که ۱۵ نفر از آنها اهل عربستان سعودی بودند. آنها چهار جت را ربودند که چهارمین جت پس از هجوم مسافران به کابین خلبان، در مزرعه‌ای در پنسیلوانیا سقوط کرد. این حملات نزدیک به ۳۰۰۰ نفر را کشت.

پس از یازده سپتامبر چه اتفاقی برای رهبران القاعده افتاد؟

ایالات متحده در اکتبر ۲۰۰۱ به افغانستان حمله کرد و طالبان را سرنگون کرد و القاعده را از پایگاه عملیاتی‌اش بیرون راند. نیرو‌های ضدطالبان در دسامبر ۲۰۰۱ پایگاه القاعده در کوه‌های تورا بورا را تصرف کردند، اما بن لادن به مدت یک دهه از دستگیری فرار کرد و به طور دوره‌ای پیام‌هایی منتشر می‌کرد تا اینکه نیرو‌های ویژه آمریکایی او را در حمله‌ای به محل سکونتش در ابوت آباد پاکستان در سال ۲۰۱۱ کشتند.

خالد شیخ محمد، مغز متفکر خودخوانده حملات ۱۱ سپتامبر، در سال ۲۰۰۳ در پاکستان دستگیر شد. بر اساس متن یک جلسه استماع نظامی که توسط پنتاگون منتشر شد، محمد در سال ۲۰۰۷ گفت که او این حمله را «از ابتدا تا انتها» برنامه‌ریزی کرده است.

یک قاضی اخیراً پس از دو دهه بن‌بست قانونی، دستور داد که محمد، که در خلیج گوانتانامو در کوبا نگهداری می‌شود، و سه متهم دیگر در ژوئن ۲۰۲۸ در یک دادگاه نظامی محاکمه شوند.

ایمن الظواهری، جانشین بن لادن، در سال ۲۰۲۲ در حمله پهپادی آمریکا در کابل کشته شد.

سیف العدل، شبه‌نظامی مصری، گمان می‌رود که رهبر بالفعل القاعده در حال حاضر باشد.

نفوذ آن چگونه پس از یازده سپتامبر گسترش یافت؟

در حالی که رهبران القاعده پراکنده بودند، شبه‌نظامیان مرتبط با القاعده یا الهام‌گرفته از ایدئولوژی آن، حملات متعددی را انجام دادند. مرگبارترین این حملات شامل حمله سال ۲۰۰۲ به یک کلوب شبانه در بالی که منجر به کشته شدن ۲۰۲ نفر شد، بمب‌گذاری‌هایی که در سال ۲۰۰۴ در قطار‌های مادرید بیش از ۱۹۰ نفر را کشت و بمب‌گذاری‌های انتحاری که در سال ۲۰۰۵ در قطار‌های متروی لندن و یک اتوبوس ۵۲ نفر را کشت، می‌شود.

وابستگان القاعده در خاورمیانه و فراتر از آن ظهور کردند. یکی از قدرتمندترین آنها در عراق بود، جایی که القاعده پس از حمله سال ۲۰۰۳ به عراق، با نیرو‌های تحت رهبری ایالات متحده جنگید.

یک شاخه از آن در سال ۲۰۰۷ در شمال آفریقا و شاخه دیگری در سال ۲۰۰۹ در شبه جزیره عربستان ظهور کرد. پس از سال ۲۰۱۱، جبهه النصره القاعده به نیرویی در جنگ داخلی سوریه تبدیل شد.

در آفریقا، گروه‌های وابسته به القاعده شامل الشباب در سومالی و جماعت نصرت الاسلام والمسلمین (JNIM) در منطقه ساحل هستند. القاعده همچنین با تحریک طالبان پاکستان (TTP) که به عنوان طالبان پاکستانی نیز شناخته می‌شود و علیه اسلام آباد شورش می‌کند، ارتباط دارد.

آنتونیو جیوستوزی، پژوهشگر ارشد اندیشکده RUSI در لندن، گفت که اگرچه القاعده پس از حمله به افغانستان متحمل خسارات و جابجایی‌هایی شد، اما جایگاه آن ارتقا یافت و در سال‌های پس از آن به طور گسترده‌ای گسترش یافت. او گفت که نفوذ آن حدود سال ۲۰۱۳ به اوج خود رسید، پیش از آنکه شاخه عراقی آن از آن جدا شود و دولت اسلامی را تشکیل دهد.

ظهور داعش چه تاثیری بر القاعده گذاشت؟

ابوبکر البغدادی، بنیانگذار داعش، در سال ۲۰۱۴ از القاعده جدا شد و در بخش‌های بزرگی از سوریه و عراق «خلافت» اعلام کرد که منجر به درگیری با جبهه النصره شد.

اگرچه داعش سرانجام از قلمرو خود در سوریه و عراق بیرون رانده شد، اما رقابت آن با القاعده همچنان ادامه دارد، به ویژه در غرب آفریقا که وابستگان این دو گروه مرتباً در رقابت برای قلمرو و نفوذ با یکدیگر درگیر می‌شوند.

ضربه دیگری در سال ۲۰۱۶ وارد شد، زمانی که جبهه النصره از هم پاشید. رهبر آن، احمد الشرع، که در آن زمان با نام مستعار ابومحمد الجولانی شناخته می‌شد، در سال ۲۰۲۴ بشار اسد را سرنگون کرد. او رئیس جمهور سوریه شد و دمشق را به متحد غرب تبدیل کرد.

القاعده امروزه در کجا بیشترین فعالیت را دارد؟

سومالی و منطقه ساحل در غرب آفریقا، صحنه‌های اصلی درگیری در آفریقا هستند که گروه‌های وابسته به القاعده در حال گسترش نفوذ خود و حکومت بر بخش‌هایی از این سرزمین هستند.

بر اساس گزارش سازمان ملل که ماه گذشته منتشر شد، تحریک طالبان پاکستان شورش خود را در شمال غربی پاکستان گسترش داده است. این گروه از القاعده راهنمایی ایدئولوژیک، آموزش و حمایت دریافت می‌کند.

پاکستان می‌گوید رهبری تحریک طالبان پاکستان و بسیاری از جنگجویان آن در افغانستان مستقر هستند، جایی که طالبان پس از خروج ایالات متحده در سال ۲۰۲۱ به قدرت بازگشتند.

در ماه فوریه، گزارش دیگری از سازمان ملل متحد اعلام کرد که القاعده «همچنان از حمایت مقامات بالفعل» در افغانستان - اشاره به دولت طالبان - برخوردار است و «اشتیاق آن برای عملیات خارجی» همچنان «کاهش نیافته» است.

کابل این ادعا را که القاعده در افغانستان فعالیت می‌کند یا اجازه حملات شبه‌نظامیان از خاک خود به پاکستان را می‌دهد، رد می‌کند.

جیوستوزی گفت اگرچه القاعده دوران اوج خود را پشت سر گذاشته است، «آن‌ها هنوز هم به طرز چشمگیری تأثیرگذار هستند».

او گفت که این [سازمان...]کمتر به افراد خاص وابسته بوده و در عوض به کادری از مأموران کم‌سروصدا متکی بوده که «هدف قرار دادن و شناسایی آنها بسیار دشوارتر است».