حتما چند روز پیش ویدئویی که در فضای مجازی از یک یوتیوبر منتشر شد و در آن درحال صحبتهای جنسی با کودک خردسال یکی از بستگانش بود را دیدهاید. این فرد با انتشار فیلمی از دختر خردسال در گروه دوستان خود گفته بود که دنبال فرصتی است تا به او تجاوز کند. بهدنبال واکنش مردم، این یوتیوبر با انتشار ویدئویی از خود ادعا کرد که تصاویر منتشرشده غیرواقعی است و نسبت به این موضوع طرح شکایت خواهد کرد.
ازسویدیگر، تصویر آزاردهنده دیگری نیز توسط یک کاربر در توئیتر منتشر شده بود که قلب هر انسانی را به درد میآورد. جدای از این موارد، حوادثی که گفته شد پرونده تلخ ایلیا کوچولو را نیز در ذهنها زنده کرد. ایلیا زادحسین، کودک ۹ساله اهل رشت. مردادماه سال گذشته خبر مفقودی ایلیا همراه با تصاویر او در فضای مجازی منتشر شد و خانوادهاش از مردم خواستند برای پیدا کردن او کمک کنند. حدود یکهفته بعد در حالی که مردم امیدوار بودند او را زنده و سالم پیدا کنند، خبر پیدا شدن جسدش منتشر شد. براساس اعلام ماموران آگاهی، متهم به قتل همان تعمیرکاری بود که دوبار برای تعمیرات به خانه پدر ایلیا مراجعه کرده و او را از نزدیک دیده بود.
متهم پس از دستگیری به قتل اعتراف کرد و طبق اعترافاتش، ایلیا را با فریب به خانه مجردی خود برد، به او قرص خوراند و سپس به او تجاوز کرد. ایلیا پس از این حادثه به هوش نیامد و متهم پیکر بیجان او را در حوالی یک مزرعه کشاورزی رها کرد.
براساس گزارش رییس اورژانس اجتماعی کشور در سال ۱۳۹۷، ۲۷هزار و ۵۰مورد کودکآزاری در کشور ثبت شده بود که حدود ۱۶هزار مورد آن تنها در ششماههنخست همان سال رخ داده بود. ۲۹درصد این موارد مربوط به خشونت جسمی و ۲۹درصد دیگر مرتبط با خشونت جنسی علیه کودکان بود. این آمار و روایتها بیش از آنکه صرفا یک گزارش اجتماعی روزنامه باشد، تصویری از دنیای کودکانی است که قربانی هوس و خشونت شدهاند. دنیای شیرین کودکی که باید عطر مهربانی بدهد، اما بوی خون و گریه به خود گرفته است.
جیغ بیصدای کودکان
برای بررسی زمینههای شکلگیری کودکآزاری، بهویژه آزار جنسی کودکان با علیرضا شریفییزدی، جامعهشناس به گفتوگو نشستیم. این جامعهشناس در این باره به «جهانصنعت» میگوید: تمایل جنسی به کودکان یکی از انواع انحرافات جنسی است که در طول تاریخ بشر همواره با آن روبهرو بودهایم. همیشه گروهی از افراد وجود داشتهاند که به دلایل مختلف گرایش و تمایل جنسی به کودکان داشتهاند و میتوان گفت تاریخ بشر در هیچ دورهای از این مساله خالی نبوده است. این معضل دلایل مختلفی دارد که بخشی از آن به عوامل فردی بازمیگردد. برای مثال، افرادی که اختلال شخصیت سایکوپات دارند، حالتهای سایکوپاتیک از خود نشان میدهند یا دچار اختلال شخصیت آنتیسوشال هستند، ممکن است بیشتر در معرض بروز چنین رفتارهایی قرار داشته باشند همچنین برخی افراد ممکن است اختلال شخصیت مرزی داشته باشند.
در مورد افرادی که دچار اختلال دوقطبی هستند نیز زمانی که فرد در فاز شیدایی قرار میگیرد، امکان بروز رفتارهای جنسی نامتعارف در این افراد نسبت به شرایط عادی بیشتر میشود. البته این موضوع به بستری که فرد در آن رشد کرده و بزرگ شده نیز ارتباط دارد و ممکن است این انحراف خود را به شکلهای متفاوتی نشان دهد که یکی از آنها میتواند پدوفیلی و کودکآزاری باشد.
زخم کودکی که به بزرگسالی میرسد
این جامعهشناس بااشاره به تجربه آزار جنسی در دوران کودکی گفت: یکی دیگر از عوامل، سابقه آزار جنسی در دوران کودکی است. افرادی که در کودکی مورد آزارجنسی قرار گرفتهاند و این آزار درمان نشده، ممکن است در دوره جوانی و بزرگسالی دوباره بهسمت انواع انحرافهای جنسی کشیده شوند. در موضوع کودکآزاری نیز این مساله میتواند یکی از عوامل موثر باشد. بخش دیگری از قضیه به سرخوردگیهای روانی مربوط میشود.
فردی که خشم یا اضطراب بالایی دارد، ممکن است این سرخوردگیها را به شکلهای مختلف بروز دهد و این وضعیت میتواند زمینه ایجاد عقدههای روانی را فراهم کند. این عقدهها نیز ممکن است در اشکال مختلفی خود را نشان دهند. بخش دیگری از این ماجرا به عادتها و شرایط فرهنگی جوامع مربوط میشود. در بعضی از جوامع، متاسفانه کودکآزاری بهلحاظ فرهنگی بهعنوان یک امر پذیرفتهشده مطرح بوده است.
برای مثال در منطقهای مانند افغانستان، کودکآزاری در برخی اشکال خود متاسفانه به پدیدهای عادی تبدیل شده است و حتی به شکل علنی نیز اتفاق میافتد. در ادبیات تاریخی ما نیز نمونههایی از شاهدبازی و روابط با کودکان و نوجوانان دیده میشود بنابراین این مساله یک جنبه تاریخی نیز دارد. در دنیای معاصر نیز معمولا افرادی که سرخوردگیهای جنسی دارند یا با سرکوب مسائل جنسی مواجه هستند و بستر مناسبی برای تخلیه مسائل جنسی در اختیارشان نیست، ممکن است بهسمت کودکآزاری بروند.
آزار توسط آشنایان
شریفییزدی بااشاره به نقش نزدیکان در موارد کودکآزاری جنسی اظهار کرد: در درون خانوادهها بخش بزرگی از کودکآزاریهای جنسی توسط محارم، آشنایان و نزدیکان انجام میشود. برخی آمارها این میزان را ۵۰درصد، برخی ۷۰درصد و حتی برخی بالاتر اعلام کردهاند. در بسیاری از موارد، فرد آزارگر کسی است که کودک و خانواده او را میشناسند و به او اعتماد دارند. افرادی مانند دایی، عمو یا شوهرخاله بنابراین یکی از ویژگیهای این پدیده این است که آزارگر لزوما یک فرد غریبه نیست و میتواند فردی از نزدیکان باشد.
سکوت خانوادهها، فرصتی برای آزارگران
این جامعهشناس یکی از مهمترین عوامل زمینهساز کودکآزاری را آموزش ناقص یا نبود آموزش جنسی مناسب دانست و توضیح داد: یکی از مهمترین عوامل، آموزش ناقص یا نبود آموزش درباره مسائل جنسی و بهتر بگوییم تربیت جنسی است. خانوادهها این موضوع را یک راز میدانند و بههمیندلیل درباره آن با فرزندانشان صحبت نمیکنند. نتیجه این وضعیت این است که کودکان اطلاعات لازم را از منابع دیگری دریافت میکنند و همین مساله میتواند آنها را در برابر سوءاستفاده آسیبپذیر کند.
آزارگری برای بازدید!
شریفییزدی درباره ورود کودکآزاری به فضای مجازی افزود: قبل از اینکه فضای مجازی وجود داشته باشد نیز این پدیده وجود داشت. کودکآزاری همواره وجود داشته و برخی افراد بهطورمشخص تمایلات جنسی به کودکان داشتهاند بنابراین نمیتوان گفت فضای مجازی بهوجودآورنده این پدیده بوده، اما فضای دیجیتال برای این پدیده بستر مناسبی ایجاد کرده است. کودکان و نوجوانان بدون نظارت کافی والدین و بزرگترها در این فضا حضور دارند و بههمیندلیل میتوان آنها را راحتتر فریب داد. این چالش فقط مربوط به ایران نیست. در دنیا نیز قوانین سفت و سختی درباره حضور کودکان در فضای مجازی و مسائل مرتبط با آن وضع شده است. مواردی اتفاق افتاده که کودکان فریب خورده، مورد بهرهکشی جنسی قرار گرفته و حتی در برخی موارد به قتل رسیدهاند.
آزارگر همیشه به دنبال رابطه نیست
این جامعهشناس بااشاره به شکلهای مختلف بروز تمایلات جنسی در فضای مجازی گفت: کسی که این کار را انجام میدهد، لزوما لذت جنسی خود را فقط از برقراری رابطه جنسی به دست نمیآورد. برخی افراد حتی از گفتوگوهای جنسی لذت میبرند و ممکن است همین گفتوگوها برای آنها کافی باشد. برخی افراد نیز از انتشار چنین ویدئوهایی و تکرار این رفتارها لذت میبرند. البته بخشی از افراد هم ممکن است از این فضا صرفا بهعنوان ابزاری برای ویدئو گرفتن و افزایش دنبالکننده استفاده کنند و برای رسیدن به این هدف از هر ابزاری بهره بگیرند بنابراین باید این موارد را از یکدیگر تفکیک کرد. همه این افراد الزاما به یک شکل و با یک انگیزه بهسمت چنین رفتارهایی کشیده نمیشوند و دلیل آن نیز لزوما یکسان نیست.
فضای مجازی بهدلیل اینکه یک ابزار گسترده است و نظارت اجتماعی کافی بر آن وجود ندارد، امکان پیدا کردن مخاطب خاص خود را برای افراد فراهم میکند. به هر حال، وقتی فردی دچار انحراف جنسی است، ممکن است عدهای نیز که شرایط مشابهی دارند، مخاطب او شوند. مقوله شرمستیزی و قبحزدایی معمولا در میان این افراد وجود دارد و این مساله در فضای مجازی نیز بسیار دیده میشود. یکی از ویژگیهای فضای مجازی، بهدلیل نبود نظارت کافی، همین شرمستیزی و قبحزدایی است. به همین علت نباید این فضا را رها کرد و اجازه داد کودکان بهصورت یله و رها در آن حضور داشته باشند.
سکوتی که کودک را بیدفاع میکند
شریفییزدی درباره تاثیر تابو بودن گفتوگو درباره مسائل جنسی بر کودکآزاری بیان کرد: یکی از اصلیترین عواملی که باعث میشود این پدیده شایع و رایج شود یا باقی بماند، همین حالت تابویی است که خانوادهها با آن درگیر هستند. این وضعیت نیز ناشی از کمسوادی جنسی آنهاست. خانوادهها احساس میکنند نباید حرمت و احترام میان آنها و فرزندانشان شکسته شود و بههمیندلیل از گفتوگو درباره مسائل جنسی فرار میکنند. بعضی خانوادهها نیز اساسا پاسخی برای این پرسشها ندارند.
در گذشته شاید میشد به کودک گفت لکلک آمده و او را آورده است، اما امروز کودکان آگاهتر هستند و دیگر با چنین پاسخهایی قانع نمیشوند در نتیجه خانوادهها از پاسخ دادن فرار میکنند. این مساله یک بعد فرهنگی بسیار اثرگذار دارد. وقتی کودکان اطلاعات درست را از خانواده دریافت نمیکنند، آن را از همسالان خود میگیرند، در حالی که همسالان آنها نیز افراد کمتجربهای هستند. در نتیجه امکان انحراف و دریافت اطلاعات نادرست افزایش پیدا میکند. یکی از دلایل اصلی کودکآزاری از بعد جنسی، همین تابو بودن و گفتوگو نکردن والدین درباره این موضوع در زمان و مکان درست با کودکان است.
کودکی که آزار میبیند زخمهای عمیقی را با خود حمل میکند
شریفییزدی در پایان درباره تبعات آزار جنسی در دوران کودکی اظهار کرد: مطالعات نشان میدهد میزان اضطراب دائمی و ماندگار در بلندمدت در کسانی که در دوره کودکی تحت آزار جنسی قرار گرفتهاند، بسیار زیاد است. امکان گرفتار شدن این افراد در انواع انحرافهای جنسی در سالهای جوانی و میانسالی نیز بسیار زیاد است همچنین احتمال بروز انواع اختلالات روانی، بهویژه افسردگی و اضطراب در این افراد وجود دارد و سرخوردگی و کاهش اعتمادبهنفس نیز بهشدت دیده میشود. معمولا هر فردی که این اختلالات را با خود حمل میکند، وقتی یک روانشناس بالینی پیشینه او را بررسی میکند، یکی از محورهای اصلی که موردتوجه قرار میگیرد، این است که آیا آزار جنسی در دوران کودکی یکی از عوامل موثر در شکلگیری این وضعیت بوده است یا خیر؟