موج گرانی‌ها این بار به بازار پلاستیک رسید!

گاهی آنچه قیمت یک کالا را بالا می‌برد، داخل بسته نیست؛ خود بسته است. ممکن است محتویات یک بطری سس یا وزن یک بسته حبوبات نسبت به هفته قبل تغییری نکرده باشد، اما بطری، درپوش، لیبل یا لفاف آن با مواد اولیه گران‌تری تولید شده باشد. این بخش از هزینه تولید معمولاً کمتر به چشم مصرف‌کننده می‌آید. خریدار قیمت نهایی را روی قفسه می‌بیند، اما پیش از رسیدن کالا به فروشگاه، زنجیره‌ای از هزینه‌ها شکل گرفته است؛ از خرید مواد اولیه و تولید بطری و ظرف گرفته تا چاپ، بسته‌بندی و حمل محصول و نکته مهم این است که پلاستیک نیز فقط به کیسه‌های خرید یا ظروف یک‌بارمصرف محدود نمی‌شود. بسیاری از مواد غذایی برای رسیدن به بازار به بسته‌بندی‌های پلاستیکی وابسته‌اند. سس‌ها در بطری‌های پلیمری عرضه می‌شوند، حبوبات و خشکبار داخل لفاف قرار می‌گیرند و شوینده‌ها به بطری، درپوش و دسته پلاستیکی نیاز دارند.

در برخی محصولات نیز پلاستیک تنها بسته‌بندی نیست، بلکه بخش اصلی خود کالاست. گلدان، سطل، ظروف نگهداری مواد غذایی، بطری، نایلون، کیسه فریزر و محصولات مشابه، مستقیماً از مواد اولیه پتروشیمی تولید می‌شوند. در تولید برخی انواع چسب نیز مواد اولیه شیمیایی و پلیمری کاربرد دارد و ظرف یا تیوب محصول نیز معمولاً پلاستیکی است و بنابراین، افزایش قیمت مواد پتروشیمی از دو مسیر وارد بازار می‌شود؛ نخست، قیمت کالا‌هایی را بالا می‌برد که خودشان پلاستیکی‌اند و دوم، هزینه بسته‌بندی کالا‌هایی را افزایش می‌دهد که محتوای آنها ارتباط مستقیمی با پلاستیک ندارد.

بازاری که از جنگ تأثیر گرفت

بررسی روند قیمت‌ها از زمان آغاز جنگ نشان می‌دهد بازار پلیمر‌ها در داخل و خارج از کشور با نوسان قابل‌توجهی مواجه شده است. اختلال در جابه‌جایی نفت و محصولات پتروشیمی، افزایش هزینه حمل‌ونقل و نگرانی درباره ادامه عرضه، قیمت مواد اولیه صنایع پلاستیکی را بالا برد. براساس گزارش‌های منتشرشده، قیمت جهانی پلی‌اتیلن پس از آغاز جنگ حدود ۳۷ درصد و پلی‌پروپیلن نزدیک به ۳۸ درصد افزایش یافت که این دو ماده در تولید بسیاری از کالا‌های پلاستیکی و بسته‌بندی‌های روزمره کاربرد دارند و افزایش قیمت آنها می‌تواند به‌تدریج به صنایع پایین‌تر منتقل شود. بااین‌حال، جنگ تنها دلیل افزایش قیمت در بازار داخلی نیست. قیمت محصولات پتروشیمی در ایران نیز با توجه به قیمت‌های جهانی و نرخ ارز تعیین می‌شود و ممکن است مواد اولیه در بازار موجود باشد، اما تولیدکننده هر هفته آن را با قیمت متفاوتی خریداری کند.

پس از پایان محدودیت‌های قیمت‌گذاری دوره اضطراری نیز قیمت پایه شماری از محصولات پتروشیمی با افزایش قابل‌توجهی مواجه شد. میزان افزایش برخی مواد تا حدود ۴۰ درصد اعلام شد؛ تغییری که هزینه تولید در صنایع پلاستیک، بسته‌بندی، مواد غذایی، شوینده‌ها، لوازم خانگی و قطعه‌سازی را تحت‌تأثیر قرار داد. اثر این تغییرات در همه کالا‌ها یکسان و هم‌زمان دیده نمی‌شود. بعضی کارخانه‌ها مواد اولیه یا بسته‌بندی مورد نیاز خود را از قبل خریداری کرده‌اند و می‌توانند برای مدتی قیمت محصول را ثابت نگه دارند و در مقابل، واحد‌هایی که موجودی محدودی دارند، ناچارند مواد اولیه را با قیمت جدید تهیه کنند و افزایش هزینه را زودتر به قیمت محصول منتقل کنند و به همین دلیل است که ممکن است قیمت یک کالا برای چند هفته ثابت بماند، اما محصول دیگری در مدت کوتاهی چند بار تغییر قیمت دهد. نوع بسته‌بندی، وزن مواد مصرف‌شده، موجودی کارخانه و شرایط فروش نیز بر میزان افزایش قیمت اثر می‌گذارد.

افزایش ۵۱ درصدی قیمت یک نوع نایلون

بررسی قیمت‌ها نوسان محسوس برخی محصولات پلاستیکی را نشان می‌دهد. برای نمونه، قیمت یک بسته نیم‌کیلوگرمی نایلون دسته‌دار در هفتم مرداد امسال ۱۵۸ هزار تومان ثبت شده بود، اما در پانزدهم شهریور به ۲۳۹ هزار تومان رسید؛ یعنی بیش از ۵۱ درصد افزایش در فاصله کمتر از ۴۰ روز و قیمت همین محصول در مقطع دیگری به حدود ۱۹۵ هزار تومان کاهش یافت که این تغییر نشان می‌دهد بازار با یک روند کاملاً ثابت روبه‌رو نیست و عواملی مانند کیفیت، موجودی، برند و فروشنده نیز در تعیین قیمت نهایی نقش دارند. با این‌حال، فاصله میان قیمت‌های ثبت‌شده، شدت نوسان بازار محصولات پلاستیکی را نشان می‌دهد.

در نمونه‌ای دیگر، قیمت یک بسته پنج‌کیلوگرمی نایلون دسته‌دار که دوازدهم شهریور یک میلیون و ۶۶۰ هزار و ۶۰۰ تومان بود، در ثبت بعدی به یک میلیون و ۷۳۰ هزار تومان رسید؛ افزایشی حدود ۴.۲ درصدی در فاصله‌ای کوتاه که البته این نمونه‌ها را نمی‌توان به تمام محصولات پلاستیکی یا همه فروشگاه‌ها تعمیم داد، اما افزایش چنددرصدی آنها با روایت فعالان صنفی درباره تغییر هفتگی قیمت برخی مواد اولیه هم‌خوانی دارد.

از بطری سس تا بسته حبوبات

افزایش قیمت بسته‌بندی الزاما به همان میزان قیمت کالا را بالا نمی‌برد. در یک گلدان یا ظرف پلاستیکی، ماده پلیمری بخش اصلی محصول است و گرانی مواد اولیه اثر مستقیم‌تری بر قیمت دارد. اما در یک بطری سس یا بسته حبوبات، بسته‌بندی تنها یکی از اجزای قیمت تمام‌شده است. برای تولید و عرضه سس، علاوه بر مواد غذایی، بطری، درپوش، لیبل و کارتن نیز مورد نیاز است. حبوبات هم پس از پاک‌سازی و آماده‌سازی، در لفاف‌های مخصوص بسته‌بندی می‌شوند. در محصولاتی مانند چسب، شوینده یا مواد بهداشتی نیز ممکن است هم مواد اولیه و هم ظرف محصول تحت‌تأثیر افزایش قیمت محصولات پتروشیمی قرار بگیرند. درست است که افزایش قیمت این کالا‌ها را نمی‌توان فقط به بسته‌بندی نسبت داد و هزینه مواد اولیه اصلی، دستمزد، انرژی، حمل‌ونقل و سود شبکه توزیع نیز بر قیمت نهایی اثر دارد؛ اما وقتی قیمت بطری، ظرف یا لفاف در دوره‌های کوتاه تغییر می‌کند، این هزینه دیر یا زود در قیمت نهایی کالا دیده می‌شود.

آیا پتروشیمی‌ها با کمبود تولید مواجه‌اند؟

در بازار این جمله زیاد شنیده می‌شود که «پتروشیمی‌ها در جنگ آسیب دیده‌اند و پلاستیک کم شده و یا هزینه تولید افزایش یافته است». بررسی‌ها نشان می‌دهد جنگ واقعاً بازار انرژی، حمل‌ونقل و محصولات پتروشیمی را تحت‌تأثیر قرار داده، اما نمی‌توان تمام افزایش قیمت‌ها را به کمبود مواد اولیه یا توقف تولید نسبت داد. مسئولان صنعت پتروشیمی نیز پیش‌تر اعلام کرده‌اند که در تأمین پلی‌اتیلن‌ها مشکل عمده‌ای وجود ندارد و موجودی انبار‌ها و عرضه‌های انجام‌شده، امکان ادامه تأمین بازار را فراهم کرده است. در نتیجه، میان «افزایش قیمت مواد اولیه» و «کمبود مواد اولیه» باید تفاوت قائل شد. ممکن است محصول در بازار موجود باشد، اما با قیمت بیشتری به دست تولیدکننده برسد.

اکبر مشهدی‌زاده - رئیس اتحادیه سازندگان و فروشندگان پلاستیک، نایلون و ملامین - نیز در گفت‌و‌گو با ایسنا اظهار کرد: در حال حاضر، واحد‌های تولیدی برای تهیه مواد اولیه با مشکل خاصی مواجه نیستند. قیمت فرآورده‌های نفتی افزایش یافته و محصولات پتروشیمی نیز هر هفته براساس قیمت‌های جهانی و نرخ ارز قیمت‌گذاری می‌شوند. قیمت برخی مواد اولیه هر هفته حدود دو تا پنج درصد افزایش پیدا می‌کند.

مشهدی‌زاده درباره وضعیت عرضه نیز گفت: در حال حاضر کمبودی وجود ندارد؛ زیرا بازار در رکود قرار دارد و تقاضا برای خرید بسیاری از کالا‌ها کاهش یافته است.

بازار اکنون با دو اتفاق هم‌زمان روبه‌روست؛ از یک سو مواد اولیه و هزینه تولید بالا می‌رود و از سوی دیگر کاهش قدرت خرید، تقاضا را پایین آورده است. تولیدکننده نیز نمی‌تواند همیشه تمام افزایش هزینه را یکباره به مصرف‌کننده منتقل کند، زیرا احتمال دارد فروشش بیش از گذشته کاهش یابد. بعضی تولیدکنندگان برای جلوگیری از جهش قیمت، بخشی از افزایش هزینه را از حاشیه سود خود پرداخت می‌کنند و بعضی دیگر قیمت محصول را در چند مرحله بالا می‌برند و به همین دلیل، تغییر قیمت برخی کالا‌ها به‌جای یک افزایش بزرگ، در چند نوبت و با فاصله‌های کوتاه اتفاق می‌افتد. در چنین شرایطی، قیمت یک بطری سس یا بسته حبوبات فقط با هزینه محتویات آن تعیین نمی‌شود. گاهی ظرف، درپوش یا لفاف زودتر از خود محصول گران می‌شود و هزینه آن در نهایت به برچسب قیمت می‌رسد.

این همان مسیر پنهانی است که گرانی از آن عبور می‌کند؛ مسیری که از نفت، محصولات پتروشیمی و نرخ ارز آغاز می‌شود، از کارخانه‌های تولید بطری و بسته‌بندی می‌گذرد و در نهایت مقابل چشم خریدار، روی قفسه فروشگاه، دیده می‌شود.