تورم به بهداشت رسید؛ مایع لباسشویی ۶۸۸ درصد، صابون ۱۱۶۴ درصد!

افزایش مداوم قیمت کالا‌های مصرفی، حالا فقط سفره خانوار را کوچک نکرده، بلکه به قفسه مواد شوینده و محصولات بهداشت فردی نیز رسیده است؛ کالا‌هایی که تا چند سال قبل از ضروری‌ترین اقلام خرید ماهانه خانواده‌ها محسوب می‌شدند، اما اکنون برای بخشی از خانوار‌ها به کالا‌هایی تبدیل شده‌اند که می‌توان مصرف آنها را کاهش داد، خریدشان را به تعویق انداخت یا به سراغ نمونه‌های ارزان‌تر رفت.

ماجرا از شوینده لباس و ظرف شروع شده و به شامپو، صابون و دیگر محصولات بهداشتی رسیده است. بررسی قیمت‌ها در فاصله سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۵ نشان می‌دهد رشد قیمت در این بازار تنها یک افزایش مقطعی نبوده و طی چند مرحله تکرار شده است. در خرداد ۱۴۰۱، انجمن صنایع شوینده از افزایش هزینه‌های تولید، نرخ ارز و مشکلات تأمین مواد اولیه خبر داده بود و با وجود درخواست افزایش ۳۰ تا ۸۰ درصدی تولیدکنندگان، افزایش مورد موافقت سازمان حمایت تا ۱۵ درصد اعلام شد.

اما این افزایش‌ها در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. در بهمن ۱۴۰۳، قیمت انواع شوینده به طور متوسط ۲۰ تا ۲۵ درصد بالا رفت و در همان زمان مایع لباسشویی ۲.۵ لیتری اکتیو ۱۸۰ هزار تومان و مایع لباسشویی ۴ لیتری پرسیل ۲۷۵ هزار تومان قیمت‌گذاری شد. در خرداد ۱۴۰۴ نیز گزارش‌های بازار از رشد ۱۸ تا ۳۰ درصدی برخی شوینده‌ها نسبت به بهمن سال قبل حکایت داشت و قیمت مایع لباسشویی اکتیو ۲.۵ لیتری به ۲۱۳ هزار تومان رسید.

در شهریور همان سال، همین محصول در برخی فروشگاه‌ها به حدود ۳۱۰ هزار تومان رسید؛ یعنی تنها طی چند ماه رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد. در سال ۱۴۰۵ نیز دبیر انجمن تولیدکنندگان مواد شوینده اعلام کرد که از ۱۵ اردیبهشت، قیمت پودر‌های شوینده به طور متوسط ۲۰ درصد و مایعات شوینده حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.

مایع لباسشویی؛ کالایی که دیگر ارزان نیست

برای خانواری که در سال ۱۴۰۱ خرید یک بطری چندلیتری مایع لباسشویی بخشی عادی از خرید ماهانه بود، قیمت‌های امروز معنای دیگری دارد. نمونه‌های بازار نشان می‌دهد قیمت مایع لباسشویی‌های داخلی طی این چهار سال چند برابر شده است.

مساله، اما تنها قیمت یک بطری نیست. خانواده‌ای که ماهانه چند بار لباس می‌شوید، ظرف چند ماه باید چند بطری شوینده خریداری کند. به این ترتیب، هزینه‌ای که زمانی در حاشیه بودجه خانوار قرار داشت، حالا به یکی از هزینه‌های ثابت و قابل توجه تبدیل شده است.

شامپو؛ از کالای بهداشتی تا کالای قابل حذف

شامپو نیز از این موج گرانی در امان نمانده است. در بهمن ۱۴۰۱، برای نمونه، شامپو سدر صحت ۳۰۰ میلی‌لیتری حدود ۱۹ هزار و ۴۳۰ تومان، شامپو پرژک ۴۵۰ میلی‌لیتری حدود ۳۲ هزار و ۸۳۵ تومان، شامپو اکتیو ۴۰۰ میلی‌لیتری حدود ۳۵ هزار و ۳۳۰ تومان و شامپو شبنم یک کیلویی حدود ۳۳ هزار و ۱۵۰ تومان قیمت داشت.

امروز، اما همین گروه کالا در محدوده‌ای کاملاً متفاوت قرار گرفته است. قیمت شامپو شبنم در پایش‌های بازار ۱۴۰۵ برای برخی مدل‌ها به حدود ۱۸۸ هزار تومان رسیده و شامپو اکتیو ۴۰۰ میلی‌لیتری نیز با قیمت بیش از ۲۲۵ هزار تومان عرضه شده است.

صابون گلنار؛ نماد ارزان‌قیمت‌ها هم گران شد

شاید هیچ محصولی به اندازه صابون گلنار نماد شوینده ارزان‌قیمت در بازار ایران نباشد. در دی ۱۴۰۱، بسته شش‌عددی صابون گلنار سبز حدود ۴۴ هزار و ۵۰۰ تومان و مدل زرد و صورتی حدود ۴۹ هزار و ۵۰۰ تومان قیمت داشت.

اما اکنون حتی این محصول ساده نیز دیگر کالای کم‌هزینه‌ای نیست. پایش‌های بازار ۱۴۰۵ قیمت صابون گلنار را تا حدود ۱۳۷ هزار تومان برای بسته عرضه‌شده نشان می‌دهد و گزارش‌های بازار از جهش قیمت این محصول خبر داده‌اند.

وقتی تمیزی هم اولویت دوم می‌شود

کاهش قدرت خرید تنها به معنای حذف کالا‌های لوکس نیست. در مرحله نخست، خانواده‌ها از خرید کالا‌های غیرضروری می‌گذرند؛ سپس کیفیت را پایین می‌آورند؛ بعد سراغ برند ارزان‌تر می‌روند و در نهایت ممکن است مصرف برخی کالا‌های ضروری را هم کاهش دهند.

این اتفاق در بازار شوینده‌ها قابل مشاهده است. در مهر ۱۴۰۵، رئیس انجمن صنایع شوینده، آرایشی و بهداشتی از کاهش تقاضا برای محصولات شوینده، بهداشتی و آرایشی در نتیجه افت قدرت خرید خانوار‌ها خبر داده و افزایش خرید اعتباری را یکی از نشانه‌های این فشار دانسته است.

این تغییر رفتار اهمیت زیادی دارد. شوینده لباس را نمی‌توان برای همیشه حذف کرد؛ اما می‌توان فاصله بین دو خرید را بیشتر کرد، لباس‌ها را با دفعات کمتر شست، از مقدار کمتری شوینده استفاده کرد یا به سراغ محصولاتی با کیفیت پایین‌تر رفت. درباره شامپو و صابون نیز همین الگو ممکن است اتفاق بیفتد. در چنین شرایطی، تورم دیگر فقط مسئله‌ای اقتصادی نیست؛ به مسئله‌ای مرتبط با کیفیت زندگی و بهداشت عمومی تبدیل می‌شود.

بهداشت قربانی بعدی تورم

در سال‌های گذشته، کوچک شدن سفره خانوار بیشتر با حذف گوشت، میوه، لبنیات یا کاهش کیفیت مواد غذایی توصیف می‌شد. اکنون دامنه این حذف به کالا‌های بهداشتی نیز رسیده است. گزارش‌های مربوط به بازار شوینده‌ها نشان می‌دهد افزایش قیمت در این گروه به صورت چندمرحله‌ای اتفاق افتاده و تنها در سال ۱۴۰۵ نیز یک مرحله افزایش حدود ۲۰ تا ۳۰ درصدی برای محصولات مختلف اعلام شده است.

در واقع خانوار با یک انتخاب دشوار روبه‌روست: پول محدود خود را باید میان غذا، مسکن، درمان، حمل‌ونقل، آموزش و حالا شوینده و بهداشت تقسیم کند. در چنین شرایطی، محصولی مانند شامپو یا صابون که در ظاهر می‌توان خرید آن را چند روز یا چند هفته عقب انداخت، به نخستین قربانی کاهش قدرت خرید تبدیل می‌شود.

اما پیامد این روند تنها کاهش رفاه نیست. کاهش مصرف محصولات بهداشتی می‌تواند کیفیت زندگی خانوار را تحت تأثیر قرار دهد و فشار بیشتری بر خانواده‌هایی وارد کند که پیش از این نیز بخش بزرگی از درآمد خود را صرف نیاز‌های ضروری می‌کردند.

گرانی مواد شوینده در نهایت تصویری روشن از تغییر ماهیت سبد خانوار ارائه می‌دهد؛ سبدی که زمانی از «نیاز‌های ضروری» تشکیل می‌شد، اکنون در حال تبدیل شدن به فهرستی از «ضروری‌ترین‌ها» است. در این فهرست، هر کالایی که امکان حذف، کاهش مصرف یا جایگزینی داشته باشد، دیر یا زود از سبد خرید عقب رانده می‌شود.

شاید به همین دلیل است که امروز مساله فقط «گران شدن شوینده» نیست؛ مساله این است که در اقتصادی که هزینه‌های خوراک و مسکن بخش بزرگی از درآمد خانوار را می‌بلعد، حتی تمیزی لباس، شست‌وشوی بدن و مراقبت‌های ابتدایی بهداشتی نیز به هزینه‌ای تبدیل شده‌اند که برخی خانواده‌ها ناچارند برای تأمین آن حساب‌وکتاب کنند.