پس کی ازدواج می‌کنی؟؛ چرا جامعه از مجردها توضیح می‌خواهد؟

پرسش‌هایی مانند «پس کی ازدواج می‌کنی؟»، «چرا هنوز مجردی؟» یا «داره از وقتش می‌گذره» اگرچه در بسیاری از موارد با ظاهری خیرخواهانه مطرح می‌شوند، اما می‌توانند انتظاراتی باشند که همچنان ازدواج را تنها مسیر طبیعی و مورد انتظار زندگی هر فرد بدانند.

اگرچه در گذشته، ازدواج مرحله‌ای تقریباً اجتناب‌ناپذیر از چرخه زندگی بوده به طوریکه خانواده، فرزندآوری و تشکیل زندگی مشترک در ساختار اجتماعی، جایگاهی محوری داشته، اما با تغییرات اجتماعی، افزایش سطح تحصیلات، گسترش مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی، تغییر انتظارات از زندگی مشترک و اهمیت یافتن استقلال فردی، زمینه تغییر نگرش به ازدواج و تجرد را دستخوش تغییراتی کرده است.

 در کنار این تحولات فرهنگی، پارامترهای اقتصادی همچون افزایش هزینه‌های زندگی، دشواری تأمین مسکن، ناامنی شغلی، بیکاری و کاهش قدرت اقتصادی جوانان، تشکیل خانواده را نیز به یکی از عوامل اثرگذار بر تصمیم جوانان برای ازدواج تبدیل کرده است؛ لذا در چنین شرایطی، به‌تعویق‌افتادن ازدواج لزوماً به معنای بی‌میلی به زندگی مشترک نیست؛ برخی ازدواج را انتخاب نمی‌کنند بلکه در انتظار فراهم شدن شرایط مناسب‌اند.

«تجرد» هنوز رفتاری غیرعادی است؟

در این میان و هم‌زمان با روز جهانی مجردها، این پرسش مطرح است که آیا ازدواج همچنان تنها مسیر پذیرفته‌ شده برای زندگی موفق تلقی می‌شود؟ سیمین کاظمی- جامعه‌شناس با اشاره به ریشه‌های اجتماعی فشار بر افراد مجرد و نقش هنجارهای سنتی در بازتولید این نگاه به ایسنا می‌گوید: در دوره پیشا مدرن، مسیر زندگی افراد الزاما از ازدواج گذشته و حتی در برخی جوامع از بدو تولد ازدواجِ شخص، برنامه‌ریزی و همسر آینده او تعیین می‌شده است. در این دوره کمتر کسی می‌توانسته مسیر دیگری را انتخاب کند و دچار تبعات آن نشود.

وی می‌افزاید: در واقع بر اساس ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی جامعه سنتی، تجرد، رفتار غیرنرمال است و کجروی به حساب می‌آید و شخص کج‌رو تحت فشار اجتماعی قرار دارد تا خود را با ارزش‌های مسلط جامعه، همنوا و هماهنگ کند. این فشارهای اجتماعی در دوره معاصر همچنان وجود دارد و شخص مجرد کسی است که خلاف نُرم‌های اجتماعی رفتار می‌کند.

به گفته کاظمی، در جامعه معاصر نیز همچون گذشته، خانواده و ازدواج اهمیت دارند زیرا کارکردهایی مثل بقای نسل، بازتولید نیروی کار و تنظیم روابط جنسی دارد و از این رو مورد حمایت ساختارهای کلان و در سطح خرد هم اهمیت آن در تعاملات اجتماعی همچنان محفوظ است.

«پلیسِ ازدواج» و پرسش‌های سرزنش‌آمیز «داره از وقتت می‌گذره»

وی یادآور می‌شود: با وجود تغییرات اجتماعی و اهمیت یافتن فرد و انتخاب‌های فردی، انتخاب تجرد چون در تقابل با هنجارهای سنتی قرار دارد، ممکن است از سوی بسیاری که باورمند و مدافع هنجارهای گذشته‌اند قابل قبول نباشد و در نقش کنترل‌گر و پلیسِ ازدواج، ظاهر شوند و افراد مجرد را به پرسش گیرند.

کاظمی با اشاره به پرسش‌هایی مثل «پس کی ازدواج می‌کنی؟» یا «داره از وقتت می‌گذره» و تأثیرات روانی و اجتماعی آن بر افراد مجرد دارد؟، معتقد است که پرسش‌های سرزنش‌آمیز درباره تجرد و ضرورت ازدواج در سطوح مختلف طرح می‌شود. اول در سطح خانواده و نزدیکان که برای بازگرداندن فرد به مسیر زندگی بهنجار مطرح می‌شود و هدف وادار کردن فرد به ازدواج است. در سطح جامعه این پرسش ها اغلب در پوشش خیرخواهی و از موضع دانای کلی که راز ازدواج را فهمیده با شخص مجرد مطرح می‌شود. در محل کار و سایر میدان‌های کنش اجتماعی، فرد مجرد با بدبینی و به عنوان شخصی که پتانسیل انحراف دارد، مورد قضاوت و پرسش قرار می‌گیرد. در واقع همه اینها با تعریف تجرد به عنوان یک شیوه زیست انحرافی، سعی بر کنترل فرد و همنواسازی او با هنجار ازدواج دارند.

وارد کردن احساس بی‌کفایتی و نقص به مجردها

این جامعه‌شناس با اشاره به اینکه تلقی کردن تجرد به عنوان کجروی و برهمکنش فشارهایی که از سطوح مختلف به شخص مجرد تحمیل می‌شود، زمینه‌ساز تبعیض‌هایی است که او را از بسیاری موقعیت‌ها و منابع و فرصت‌ها محروم می‌کند، ادامه می‌دهد: این رویه، به او احساس بی‌کفایتی و نقص می‌دهد و در او تولید اضطراب و ناامیدی می‌کند. با آنکه شخص مجرد ممکن است در سایر حوزه‌های زندگی فردی و اجتماعی فرد موفقی باشد و بیش از فرد متاهل و همطرازش برای جامعه مفید باشد، اما تمام زندگی‌اش تحت الشعاع تجردش قرار می‌گیرد و آنچه از هویت او برجسته می‌شود تجرد به عنوان نقص و ایراد است. گویی که تنها یک نقطه کمال در زندگی انسان وجود دارد و آن ازدواج است.

وی خاطرنشان می‌کند: افراد بسته به ویژگی‌های فردی و جایگاه اجتماعی و برخورداری از منابع و امکانات سطح تاب‌آوری‌شان در برابر چنین فشارهایی متفاوت است. بعضی ممکن است دچار اضطراب و افسردگی و انزوای اجتماعی شوند و از دیگران کناره بگیرند.

چرا در فرهنگمان ازدواج همچنان یکی از مهم‌ترین معیارهای سنجش موفقیت و بلوغ اجتماعی افراد محسوب می‌شود؟

کاظمی در پاسخ به این پرسش که چرا در فرهنگ عمومی ما ازدواج همچنان یکی از مهم‌ترین معیارهای سنجش موفقیت و بلوغ اجتماعی افراد محسوب می‌شود؟، می‌گوید: مسیر ورود به بزرگسالی، اتمام تحصیل، ازدواج و ورود به بازار کار است اما از نگاه سنتی، ازدواج است که شخص را به مرحله بزرگسالی رسانده و نه اتمام تحصیل و اشتغال. در واقع معیار بیولوژیک بزرگسالی همچنان قدرت بیشتری نسبت به معیارهای اجتماعی و قراردادی مانند اشتغال دارد. ساختار سیاسی و اجتماعی نیز در موضوع ازدواج نقش و تاثیر عمده‌ای دارد؛ ازدواج و خانواده برای نظام‌های سیاسی و دولت‌ها مهم است، زیرا راهی برای افزایش جمعیت و تضمین نیروی کار و نظارت بر شهروندان است. از همین رو از نظر ساختار سیاسی، تجرد که در تقابل با خانواده است به عنوان شیوه‌ای از زندگی غیرقابل پذیرش است. از همین نقطه، تبعیض ساختاری علیه افراد مجرد شکل گرفته و توجیه می‌شود.

تبعیض ساختاری جامعه با دادن امتیازاتی مثل استخدام و درآمد بیشتر به متاهل‌ها

این جامعه‌شناس تصریح می‌کند: در همین راستا به افراد متاهل امتیازاتی مانند اولویت در استخدام، درآمد بیشتر و ارتقاء شغلی راحت‌تر داده می‌شود که این موضوع مصادیقی از تبعیض ساختاری علیه افراد مجرد است. وقتی ساختار سیاسی به تبعیض علیه افراد مجرد رسمیت می‌دهد، بر نگاه و رفتار جامعه با این گروه تاثیر می‌گذارد و این تبعیض در سطح تعاملات اجتماعی بازتولید می‌شود.

تجرد زنان میانسال و زیر سوال رفتن زن‌بودگی آنها بدلیل گذشتن از دوره باروری 

وی بیان می‌کند: در تقاطع تبعیض‌های جنسیتی و سنی تبعیض علیه مجردها شدیدتر است و فشارهای اجتماعی و تبعاتی مانند طرد اجتماعی بیشتر می‌شود. بر این اساس، زنان مجردی که به سن میانسالی رسیده‌اند به علت کمتر شدن احتمال باروری، بیشتر از مردان هم سن و زنان جوانتر مورد سرزنش هستند و فشار اجتماعی بیشتری را متحمل می‌شوند. در شرایطی که نقش مادری به شدت تقدیس و ترویج می‌شود، تجرد برای زنان میانسال، زن بودگی آنها را زیر سوال می‌برد. در سطح کلان هم افزایش جمعیت زنان مجرد میانسال تحت عنوان «تجرد قطعی» به مثابه یک آسیب اجتماعی دیده می‌شود و اعلام آمار این گروه به محلی برای سرزنش زنان مجرد در فضای عمومی تبدیل شده است. 

تغییر نگاه جامعه امروزی به تجرد نسبت به دو یا سه دهه پیش 

کاظمی با بیان اینکه تجرد افراد یک انتخاب شخصی است که در بستر ساختارهای کلان و شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شکل می‌گیرد، می‌گوید: فشار اجتماعی به علت آن است که برخی قادر به درک ترتیبات اجتماعی که تجرد را رقم می‌زند، نیستند و صرفاً در پی تحمیل ارزش‌ها و هنجارهای مطلوبشان بر دیگران هستند. البته نباید چندان بدبین بود چون با یک مقایسه کلی به نظر می‌رسد نگاه جامعه امروز به تجرد نسبت به دو یا سه دهه پیش تا حدودی تغییر کرده است، هر چند این تغییرات کند و محدود بوده، احتمال می‌رود در آینده نیز این رویه ادامه داشته باشد. با تغییرات اجتماعی، ارزش‌ها و هنجارها به تدریج تغییر می‌کنند و برخی مفروضات نادرست و تبعیض‌آمیز درباره افراد مجرد کنار گذاشته می‌شوند.