خاتمی: می‌توان به آینده امیدوار بود

حجت‌الاسلام و المسلمین سیدمحمد خاتمی در پیامی به آیین نکوداشت رضا داوری اردکانی نوشت:

«به نام پروردگار بزرگ که انسان را آفرید

و انسان را خردمند و آزاد آفرید

سخن گفتن از حضرت استاد داوری سخن گفتن از معرفت است و فضیلت، اعم از عقلی و اخلاقی.

این بزرگوار عمر شریف را (که دراز باد و همچون گذشته پربار!) در پی یافتن حقیقت (که بسی دیریاب است) گذرانده است و دلش به آهنگ درد و درک انسانی طپیده است که در بیشتر زمان‌ها در بند هوای نفس خود یا هوس قدرت‌های زورگو یا هر دو بوده است و رهائی این آفریده ممتاز خداوند را از این بند‌ها (که البته باید به دست خود انسان برداشته شود) خواسته است؛ و از این رو مدام او را هشدار و تذکر داده است و در نمودن راه کوتاهی نکرده است و همواره، به ویژه در مرحله اخیر عمر شریفش مسائل ایران و ایرانی مورد اهتمام بیشترشان بوده است.

تمدن جدید، پدیده‌ای شگفتی آوراست و دست‌آورد‌های شگرف و عظیمی برای بشریت داشته است و زندگی انسان‌ها را از رنج‌ها و محرومیت‌ها و ناخشنودی‌های فراوان رهانیده است؛ گرچه این دست‌آورد‌ها عادلانه و منصفانه میان بشریت تقسیم نشده و بخش‌هائی از جهان از این بابت دچار رنج‌های مضاعف شده است.

این پدیده بزرگ و شگفت‌انگیز، اما، بحران‌ها و درد‌های تازه‌ای را پدید آورده که پاره‌ای شناخته شده است و پاره دیگر هرچند که احساس یا به شهود دریافته می‌شود ولی به‌درستی درک و تعریف نشده است.

دانش جدید و زاده سترگ آن فن‌آوری (تکنولوژی) که بنا بوده است بهشت موعود دین‌ها را در زمین و برای انسان (که به‌جای خدا نشانده شده است) فراهم آورد، برای بشریت از جهاتی جهنمی به همان سوزانی که در بیان پیشینیان آمده است ایجاد کرده است.

آنچه بنا بود ابزاری باشد در استخدام و خدمت انسان برای بهبود زندگی و آسان کردن و لذت‌بخش کردن آن به تعبیری جان و جهان انسان را تسخیر کرده است که نمونه بارز آن را این روز‌ها در هیبت غول از بند رها شده توانمندِ (ولی بی احساس و عاطفه و...) به اصطلاح «هوش مصنوعی» می‌بینیم که می‌تواند منشأ آینده بسیار وحشت‌آورتری از وضعیت کنونی برای بشر باشد، امری که حتی آفرینندگان این پدیده را نیز نگران کرده است.

آنچه ما را به عنوان بخشی از جهان بیرون از حوزه تمدن غرب دچار بحران مضاعف کرده است، افزون بر آنچه به اجمال گفته شد، بی‌اندیشگی، آشفتگی در اندیشه و وهم‌انگاری هائی است که مدعیان درمان بیماری‌ها دارند و در آرزوی آینده بهترند. آفت بزرگی که سلطه بیگانه، فزون‌خواهی سلطه‌طلبان که به چپاول سرمایه‌های معنوی و مادی ما مشغولند بر شدت آن افزوده است.

ما به تعبیری پرتاب‌شده در تجددیم که به لحاظی روح تمدن جدید است؛ و ما را گریزی و گزیری از آن نیست چرا که بدون پذیرش بسیاری از آنچه تمدن جدید ایجاب کرده است زندگی کردن ناممکن شده است.

تمدن جدید و تجدد- اما- همچون هر تجربه بشر پایان تاریخ نیست و اثر‌ها و نشانه‌های پسا تجدد به روشنی آشکار شده است؛ و نقد یا اعتراض‌هائی که در خود غرب اساسی‌تر از آنچه غیر غربیان بر این تمدن و بنیاد آن کرده‌اند و شالوده‌شکنی‌هائی که شده و می‌شود همگی نشان از پایان پذیری این دوران دارد؛ و نسبت به آینده گرچه گمانه‌زنی‌هائی هست ولی هیچکس به درستی نمی‌داند که پساتجدد چیست و در کجا و چگونه رخ خواهد داد.

با در نظر گرفتن آنچه تاریخ به ما می‌آموزد می‌توان به گفتن این گفته خطر کرد که با ظرفیت و بضاعت بالقوه، بخش‌های مهمی از جهان غیرمتجدد می‌تواند نقش زیادی در این تحول تاریخی داشته باشد به شرط اینکه:

۱. از خودبیگانگی و خودباختگی و خودکم‌بینی بدر آید و از بی‌فکری و آشفته‌فکری رهائی یابد و

۲. غرب را و بنیاد‌ها و بنا‌های تمدن موجود را بهتر و بی‌طرفانه‌تر بشناسد و

۳. از تاریخ عبرت بگیرد.

برای مای ایرانی که اگر نگوئیم قدیمی‌ترین دست‌کم یکی از دیرپاترین تمدن‌ها را آفریده‌ایم و نیز در آفرینش و گسترش تمدنی که به تمدن اسلامی نام‌بردار است نقش ممتاز داشته‌ایم و ریشه‌ای که در سنت قویم و بر مایه اسلامی- ایرانی (که از سنت هم گریزی نیست) داریم و خوشبختانه هنوز کامل از آن نبریده‌ایم؛ آیا مای ایرانی می‌توانیم راهی به سوی آینده بهتر بیابیم؟!

اگر پاسخ به این پرسش مثبت باشد، باید به شرائطی که بدون آن پاسخ منفی خواهد بود تن بدهیم؛ و مهمترین شرط اینکه:

توان و دلیری اجتهاد در سنت را داشته باشد (سنتی که اگر هم مایه و پایه قدسی داشته باشد، که دارد اما). آنچه در ذهن و زندگی انسان جای می‌شود امر بشری است نه مقدس و تصلّب در ظاهر، و غفلت از بن‌مایه‌هایِ رنگ‌باخته در برابر قشر و پوست، خود مانع بزرگ اجتهاد است.

علاوه بر این باید از زنجیر دو عامل عاطفی نسبت به غرب یعنی مشعوفیت و نفرت که هر دو مانع شناختند، رها شود تا علاوه بر شناخت، قدرت اجتهاد در آن را پیدا کند.

در این صورت می‌توان به آینده امیدوار بود.

بار‌ها گفته‌ام و بازهم می‌گویم نفی سنت نه، نقد آن آری؛ نفی غرب و تجدد نه، نقد آن آری.

رهائی از این وضع ناگوار که با لطف و عنایت حضرت حق ممکن است، بی‌تردید به معنی بازگشت به پیشاتجدد نیست که چنین امری ناممکن و آرزوی محال است؛ و متأسفانه در بسیاری از مواضع و بیان‌ها به صراحت یا تلویح شاهد حرکت قهقرا به سوی پیشا تجدد و دعوت به آن هستیم؛ حرکت، اما باید به سوی پساتجدد باشد.

استاد بزرگوار حضرت دکتر داوری از دیرباز در مقام تذکر و هشدار و آموزگار ما برای اندیشیدن و درک درست از گذشته و حال داشتن، و امیدوار بودن به آینده و انسانیت را و معنویت راستین را پاس داشتن، و پای‌بند نبودن به ظواهری که نه تنها کارآمدی خود را از دست داده‌اند، بلکه مانع راه و حتی راهزنند، بوده‌اند و نقش ارزنده خود را بخوبی ایفا کرده‌اند.

بر دوام باد عمر پربرکت و برکت‌های وجودی این استاد گرانقدر.»