وبگاه مدیکال اکسپرس در گزارشی آورده است:
وقتی سرگرم هستید ممکن است زمان مثل برق و باد بگذرد، اما وقتی حوصلهتان سر رفته یا استرس دارید زمان بهطور دردناکی کشدار میشود. این شکاف بین زمان واقعی و زمان درکشده را همه ما تجربه میکنیم، اما در افراد مبتلا به اختلالات طیف اسکیزوفرنی (schizophrenia-spectrum conditions) میتواند بسیار بارزتر باشد. آنها ممکن است زمان و مکان را کاملاً متفاوت از دیگران تجربه کنند؛ زمان برایشان تکهتکه به نظر میرسد؛ یعنی بهجای یک جریان پیوسته، لحظهها مثل برشهای جدا از هم تجربه میشوند. محیطهای آشنا غریبه یا جدا از هم حس شوند و حتی احساس خودشان دگرگون شود.
مطالعهای جدید که در مجله مروری بر علوم اعصاب و رفتار زیستی/ Neuroscience and Biobehavioral Reviews منتشر شده، بررسی میکند چرا افراد مبتلا به اسکیزوفرنی غالباً زمان، مکان و احساس خود را متفاوت تجربه میکنند.
نویسنده با تکیه بر شواهدی از مطالعات سلولی، تصویربرداری متابولیک، ثبتهای الکتریکی فعالیت مغز و تصویربرداری عملکردی مغز، یک مدل یکپارچه توسعه داده است. بر اساس این مدل، یک گلوگاه انرژی در سلولهای مغزی ممکن است توانایی مغز را برای حفظ ریتمهای هماهنگ محدود کند و به تجربههای تکهتکهشده روزمره کمک کند.
برای آزمون این فرضیه، نویسنده آزمایشهایی را پیشنهاد کرده است. در این آزمایشها، امواج مغزی شرکتکنندگان بهطور همزمان ثبت میشود (EEG) و از مغزشان تصویربرداری متابولیک انجام میشود (fPET)، در حالی که به یک صدای ریتمیک ۴۰ هرتز گوش میدهند. این آزمونها سه نکته را بررسی میکنند: مغز چگونه انرژی تولید و مصرف میکند، چگونه به تقاضاهای متغیر پاسخ میدهد، و رابطه بین سوختوساز انرژی و فعالیت عصبی چیست.
وقتی مغز انرژی کم میآورد
مغز بهطور طبیعی گذشته، حال و آینده را به یک جریان پیوسته تبدیل میکند، اما در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی این پیوستگی میتواند از هم بپاشد؛ زمان برایشان منجمد یا به تصاویر لحظهای جدا از هم تبدیل میشود.
این اختلال ممکن است ریشه در نحوه مدیریت انرژی سلولهای مغزی داشته باشد. مدلهای سلولهای بنیادی آزمایشگاهی نشان میدهند سلولهای مبتلا به اسکیزوفرنی تولید انرژی پایه طبیعی خود را حفظ میکنند، اما توان ذخیره انرژی کمتری دارند و همین تواناییشان را برای افزایش تولید انرژی هنگام بالا رفتن تقاضا محدود میکند. در این مدلهای سلولی، کاهش ۱۵ تا ۲۲ درصدی در سرعت واکنش کراتین کیناز (آنزیمی که در انتقال انرژی نقش دارد) نشاندهنده انتقال کندتر آدنوزین تریفسفات (ATP) بین سلولهای مغزی است. آدنوزین تریفسفات در همه موجودات زنده یافت میشود و نقش اصلی آن ذخیره و انتقال انرژی برای انجام واکنشها و فعالیتهای سلولی است؛ معمولاً آن را با عنوان ارز انرژی یا باتری قابل شارژ سلول میشناسند.
این تغییرات مرتبط با انرژی ممکن است ریتمهای مغزی را نیز مختل کنند. افراد مبتلا به اسکیزوفرنی غالباً قدرت و همگامسازی فازی ضعیفتری در ریتمهای شنوایی ۴۰ هرتز، که به پردازش شنوایی و ادراک زمان مرتبط است، نشان میدهند.
مطالعات تصویربرداری عصبی نشان میدهند مقیاسهای زمانی عصبی درونی (INTs)، یعنی پنجرههای حافظه داخلی مغز، در اسکیزوفرنی کمتر انعطافپذیر هستند و تنظیم آنها هنگام تغییر از استراحت به وظایف فعال دشوارتر میشود. مطالعات محدود روی انسان نیز فعالیت مغزی تغییریافته را با اختلالات در احساس خود مرتبط دانستهاند، هرچند شواهد مستقیمی که این تغییرات را به تجربه زیسته افراد از زمان و مکان مرتبط کند، هنوز محدود است.
در مجموع، این یافتهها پژوهشگر را به پیشنهاد گلوگاه سازگاری انرژی سوق داده است؛ یعنی سلولهای مغزی هنگام بالا رفتن تقاضا برای تقویت تولید آدنوزین تریفسفات دچار مشکل میشوند. در نتیجه، حفظ ریتمهای هماهنگ ۴۰ هرتز و پنجرههای زمانی انعطافپذیر دشوارتر میشود و احتمالاً تجربه زمان، مکان و خود تکهتکه میشود.
از نظریه تا عمل
پژوهشگر یک راهبرد سهبخشی پیشنهاد کرده تا این دیدگاه را به معیارهای قابل سنجش تبدیل کند.
بخش اول: آزمایشی چندوجهی. در این آزمایش، همزمان از مغز شرکتکنندگان پتاسکن گرفته میشود تا مصرف گلوکز (سوخت مغز) دیده شود؛ همچنین امواج مغزیشان با سرعت بالا ثبت میشود. شرکتکنندگان در سه سطح تقاضای کم، متوسط و بالا به کلیکهای صوتی ریتمیک ۴۰ هرتز گوش میدهند. چون هر دو اندازهگیری همزمان انجام میشود، دانشمندان میتوانند ببینند وقتی بار شناختی بالا میرود، عرضه انرژی و همگامسازی امواج مغزی چگونه با هم تغییر میکنند.
بخش دوم: تحلیل هماهنگی تقاضا و پاسخ. در این بخش بررسی میشود آیا مصرف انرژی و همگامسازی امواج مغزی با هم افزایش مییابند یا خیر. سپس این یافتههای مغزی مستقیماً با مصاحبههای بالینی مقایسه میشود. هدف این است که مشخص شود آیا در اسکیزوفرنی ناهماهنگی زیستی واقعی وجود دارد؛ یعنی آیا انرژی مغز از عهده تقاضای امواج مغزی برنمیآید و آیا همین ناهماهنگی میتواند تجربه تکهتکهشده فرد از زمان، مکان و خود را توضیح دهد.
بخش سوم: معیارهای رد فرضیه. پژوهشگر معیارهای روشنی تعیین کرده که اگر محقق شود، این دیدگاه رد میشود. همچنین مدلهایی برای آزمون بلندمدت در مطالعات بالینی آینده ارائه کرده است. یکی از این پیشبینیهای قابل سنجش این است: در اسکیزوفرنی، با افزایش تحریک، پاسخهای متابولیک و همگامسازی عصبی باید بهطور متفاوتی با هم سازگار شوند.
نویسنده گفته است اگر کارآزماییهای بالینی آینده نشان دهند تولید انرژی و فعالیت امواج مغزی در اسکیزوفرنی بهطور طبیعی بالا و پایین میروند، این فرضیه رد خواهد شد.
اما اگر یافتهها تأیید شوند، این چارچوب میتواند به آزمون درمانهای متابولیک هدفمند کمک کند؛ مانند درمانهایی که میتوکندری (نیروگاه سلول) را هدف میگیرند یا آدنوزین تریفسفات را در محدوده سالم نگه میدارند. هدف این است که ببینیم آیا بازگرداندن انرژی سلولی میتواند ریتمهای مغزی را دوباره هماهنگ کند و تجربههای روزمره افراد را بهبود بخشد.
مدل جدید هنوز روی انسان آزمایش نشده است.