فقاهت مذهب شافعی چگونه است؟

به گزارش آفتاب نیوز، مذهب شافعى از نظر قدمت، سومين مذهب فقهى اهل سنت است. بنيان‏گذار اين مذهب فقهى، ابوعبدالله، محمد بن ادريس، از طبقه چهارم فقيهان تابعى مكه است.

نگاهى به زندگانى شافعى
محمد بن ادريس به قبيله قريش منتسب بوده و در سال 150 ه.ق. در شهر غزه از شهرهاى فلسطين ديده به جهان گشود. در آغاز، فقه را در نزد مسلم بن خالد زنجى در شهر مكه فراگرفت و در چهارده سالگى از او رخصت فتوى يافت. در بيست سالگى به مدينه رفت و در شمار شاگردان مالك بن انس درآمد. شافعى به مدت 9 سال و تا مرگ مالك در نزد او بسر برد. مالك او را بزرگ مى‏داشت و او را به فتوى اذن مى‏داد. شافعى پس از اين، قضاوت يمن را بر عهده گرفت . او در آنجا با زيديان ارتباط پنهانى داشت تا آن كه در 187 ه.ق. با تنى چند از زيديان به اسارت در آمد و به نزد هارون در بغداد برده شد. اما مدت اسارت شافعى ديرى نپاييد و هارون پس از آگاهى بر مقام علمى‏اش او را آزاد ساخت. شافعى در بغداد با محمد بن حسن شيبانى (م 189) فقيه معروف حنفى آمد و شد علمى داشت. آشنايى شافعى با مذهب حنفى (مكتب اهل رأى كه در عراق متداول بود) سرانجام به آن انجاميد كه او مذهب نوينى، كه ميانه و حد وسط مذهب حنفى و مذهب مالكى است (يعنى مكتب اهل حديث كه در حجاز رايج بود) پديد آورد.

شافعى مذهب نوين فقهى خود را با بيان قواعد استنباط كه بعدها نام اصول فقه را به خود گرفت اعلام نمود. او پس از آن به مكه بازگشت تا اين كه در 195 ه.ق. بار ديگر به بغداد رفت در اين بازگشت، او اولين كتاب اصول فقه: «الرسالة» ، را نگاشت و شاگردانى را در حلقه درسى خود پروريد. محمد بن ادريس براى انتشار اين مذهب نوين در سال 195 ه .ق. به مصر عزيمت كرد. شافعى در مصر به تجديد آراى پيشين خود كه در عراق تدوين كرده و در كتاب‏هاى «الرسالة» و «الحجة» آورده بود پرداخت و به آنها سامانى نو داد. «الرسالة» از نو نوشته شد و كتاب «الأم» گرد آمده آراى جديد فقهى او گرديد اين آراء استحكام و اعتبار فقهى بيشترى داشت.

شافعى، نخستين كسى است كه در اصول فقه و آيات احكام دست به تصنيف زده و از اختلاف احاديث به سخن پرداخته است.

شافعى علاوه بر فقه در شاعرى، قرائت، نجوم و تيراندازى دستى بلند داشت. او علاقه شگرفى به اهل بيت نشان مى‏داد تا آن جا كه برخى از مردم او را بر اين محبت بسيار بر او خرده گرفته‏اند و او در پاسخ اين شعر را انشاد كرد كه:

إن كان رفضا حب آل محمد*فليشهد الثقلان إني رافضي

«اگر دوستى آل محمد رفض به شمار مى‏آيد پس انس و جن رفض مرا گواه گردند.» 

آثار شافعی
از شافعى آثار بسيارى بر جا مانده است:

1 ـ الحجة، كه كتاب فقهى قديم اوست.
2 ـ الأم، در فقه. اين كتاب در هفت جلد به چاپ رسيده است.
3 ـ الرسالة، در اصول فقه.
4 ـ السنن
5 ـ اختلاف الحديث
6 ـ فضايل قريش
7 ـ ابطال الاستحسان
8 ـ كتاب الاجماع
9 ـ كتاب خلاف مالك و الشافعى... شافعى در سال 204 ه.ق. در فسطاط مصر ديده از جهان برگرفت .

تاريخ مذهب شافعى
ظهور مذهب شافعى نخست در مصر بود. در آنجا، اين مذهب با استقبال روبرو گشت. پس از مصر، اين مذهب بر عراق. شهرهاى خراسان، توران، شام و يمن چيره گشت و به ماوراء النهر، بلاد فارس، حجاز و برخى از قسمت‏هاى هند راه يافت و پس از سال 300 ه.ق. اين مذهب كم و بيش در اندلس و آفريقا هم ديده شد.

تا پيش از آمدن شافعى به مصر، مذهب مردم مصر، حنفى و مالكى بود. پس از استيلاى خلفاى فاطمى و رونق فقه اهل البيت، مذهب شافعى همچون ديگر مذاهب اهل سنت از رواج باز ايستاد تا اين كه صلاح الدين ايوبى به اين استيلا خاتمه داد. پس از اين مصر دوباره شاهد رواج مذهب شافعى گرديد. دولت ايوبيان، بيش از همه مذاهب چهارگانه، به مذهب شافعى توجه نشان داد و شغل قضا را به اين مذهب كه مذهب رسمى دولت بود، مختص كرد. با روى كار آمدن دولت بحرى ترك هم توجه به مذهب شافعى ادامه يافت تا آن كه ظاهر بيبرس منصب قضا را به همه مذاهب چهار گانه تعميم داد هر چند كه قلمرو قضايى ديگر مذاهب غير شافعى از شهرهاى قاهره و فسطاط فراتر نرفت.

شيخ الازهر تا سال 1287 ه.ق. از ميان فقيهان شافعى برگزيده شد. شام از قرن چهارم در قلمرو مذهب شافعى قرار گرفت.

قلمرو كنونى مذهب شافعى
اين مذهب هم اينك بر دشتهاى مصر، فلسطين و مناطق كردنشين غلبه داشته و بيشتر، مسلمانان اندونزى، مالزى، فيليپين، هند، چين، استراليا و اكثريت اهل تسنن ايران نيمى از مسلمانان يمن از پيروان آن به شمار مى‏آيند. اين مذهب دومين مذهب اهل تسنن عراق بوده و در حجاز رقيب مذهب حنبلى است. در شام يك چهارم مسلمانان شافعى‏اند.

شافعيان هند نسبت به حنفى‏ها كم‏شمارند. مذهب شافعى در افغانستان از رواج كمى برخوردار است. 


ويژگيها و منابع مذهب شافعى
منابع فقه شافعی به قرار زیر است:
1 ـ «سنت» تفصيل دهنده قرآن است.
2 ـ نسخ كتاب به سنت، هر چند هم اخبار متواتر بر آن باشد، پذيرفتنى نيست.
3 ـ اجماع پس از كتاب و سنت حجت شمرده مى‏شود.
4 ـ «اقوال صحابة» حجتى بر احكام الهى بوده و بر قياس مقدم است.
5 ـ «اجتهاد به رأى» بى آن كه نصى از كتاب و سنت به عنوان مقيس عليه وجود داشته باشد، ممنوع است و به اين نوع اجتهاد، استحسان گفته شده و از زمره منابع فقهى در نزد حنفى‏هاست.
6 ـ «مصالح مرسله» يعنى تقنين بر اساس مصلحت امت، آن چنان كه مالكيان مى‏گويند در مذهب شافعى در شمار منابع فقهى قرار ندارد.
7 ـ فقه شافعى، فقهى افتراضى نبوده و تنها به حل مسايلى مى‏پردازد كه روى داده است.

چند ديدگاه برجسته شافعى و شافعيان درباره رهبری دینی
1 ـ رهبرى دينى در نگاه شافعى تنها با دو شرط پذيرفتنى است:
1 ـ قريشى بودن رهبر
2 ـ همرأيى مردم نسبت به او.

شافعى رهبرى بدون بيعت را جز در زمان ضرورت، نامشروع مى‏داند. اين است كه خلافت حضرت على عليه السلام را بر حق دانسته و رويارويان با او را چون معاويه و پيروانش، «اهل بغى» شمرده است و جنگهاى آن حضرت را در جمل، صفين و نهروان، جنگى دينى تلقى نموده است. ولى با اين همه دشنام بر آنان از نگاه او روا نيست.

2 ـ حديث در ديدگاه شافعى تنها بر سخن رسول خدا اطلاق مى‏گردد.

3 ـ علاقه شديد به صحابه و اهل بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از برجستگى مهم مذهب شافعى است.

4 ـ شافعيان، باورمند به توسل و تبرك به اولياى الهى بوده و كرامت آنان را به ديد انكار نمى‏نگرند.

5 ـ پايبندى به نمازهاى جمعه و جماعت و دو عيد برجسته مسلمانان، از ديگر ويژگى‏هاى شافعيان بوده و گفتنى است كه در فقه شافعى، در هر شهر تنها بايد يك نماز جمعه اقامه گردد.