آیا پایه گذار شیعه، عبدالله بن سبا بود؟

اين نظريه به فردى به نام سيف بن عمر در قرن دوم هجرى باز مى‏گردد، و پس از وى برخى از متاخرين از نويسندگان اهل سنت و مستشرقين آن را ترويج كرده‏اند و حاصل آن اين است: از تشيع در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله و خلافت‏شيخين نشان و اثرى نبود، تا آنكه در زمان خليفه سوم فردى به نام عبد الله بن سبا كه در آغاز يهودى بود و سپس اظهار اسلام نمود، مسلمانان را به بيعت‏با على بن ابى طالب عليه‏السلام دعوت كرد، و شايسته‏تر بودن او را به امر خلافت مطرح ساخت، و عده‏اى از مسلمانان نيز از او پيروى كردند و به نام «شيعه على‏» ناميده شدند. (1)

نقد و بررسى
اين نظريه از سوى عده‏اى از محققان شيعه و اهل سنت و نيز برخى از مستشرقين مورد نقد قرار گرفته است كه چند نمونه را يادآور مى‏شويم:

1- علامه امينى
وى در نقد اين نظريه مى‏گويد: لازم است در اين باره راه حزم و احتياط را برگزينيم، و مقام مسلمانان صدر اسلام را بالاتر از اين بدانيم كه فردى يهودى از صنعا كه به دروغ اظهار اسلام كرده، آنان را بفريبد، به گونه‏اى كه مردم و سياستمداران و متصديان امر حكومت همگى تسليم مكر و نيرنگ او شوند و او به گونه‏اى كه خود مى‏پسندد عقايد مسلمانان را به بازى بگيرد، اينها نه مورد قبول عقل است و نه ارزش تاريخى دارد.(2)

2- طه حسين
طه حسين پس از تحليل و بررسى داستان مربوط به عبد الله بن سبا او را فردى خيالى و حكايت وى را ساخته و پرداخته دشمنان شيعه دانسته است. دلايل وى بر اين مدعا چنين است:

1- همه مورخان معتبر اسلامى داستان او را نقل نكرده‏اند.

2- اساس اين داستان از سيف بن عمر است كه در دروغ پردازى و حديث‏سازى او شكى نيست.

3- كارهايى كه به عبد الله بن سبا نسبت داده شده، از قبيل معجزه است، و از يك فرد عادى ساخته نيست.

4- كارهايى كه به عبد الله بن سبا نسبت داده شده، از قبيل معجزه است، و از يك فرد عادى ساخته نيست، مگر آنكه مسلمانان را در نهايت‏بلاهت و ساده لوحى بدانيم.

5- با قبول چنين داستانى، سكوت خليفه (عثمان) و كارگزاران او در برابر آن قابل توجيه نخواهد بود، در حالى كه او با كسانى چون محمد بن ابى حذيفه و محمد بن ابى بكر و عمار و ديگران با شدت برخورد مى‏كرد.

6- از فردى به نام عبد الله بن سبا در جنگ صفين و جمل اثر و نشانى يافت نمى‏شود.(3)

3- برنارد لوئيس
عده‏اى از مستشرقين نيز نظريه مزبور را بى اساس دانسته‏اند. برنارد لوئيس(4) ضمن بى‏پايه دانستن آن، ديدگاه «ولهوزن‏»(5) و «فريد ليندر»(6) را در اين باره ياد آور شده كه پس از نقد و بررسى مصادر به اين نتيجه رسيده‏اند كه داستان عبد الله بن سبا ساخته و پرداخته متاخرين است.(7)

4- كاشف الغطاء
آية الله شيخ محمد حسين كاشف الغطاء در رد داستان عبد الله بن سبا مى‏گويد:«كتب شيعه به اتفاق، عبد الله بن سبا را لعن كرده و از او تبرى جسته‏اند و عادى‏ترين تعبير آنان درباره او اين است كه وى پليدتر از آن است كه از او ياد شود.(8)

5- علامه عسكرى
علامه سيد مرتضى عسكرى در اين باره دست‏به تحقيق گسترده و عميقى زده و ثابت كرده است كه مدرك داستان ياد شده، تاريخ طبرى، و راوى آن سيف بن عمر است كه به گواهى علماى رجال متهم به جعل حديث، و زندقه است. و طبعا نمى‏توان به روايت وى در اين باره استناد نمود.(9)

سخن پايانى
در كتب ملل و نحل از سبئيه (بر وزن نظريه) به عنوان يكى از فرقه‏هاى غلات ياد شده است. چنانكه بغدادى نخستين فرقه از فرقه‏هايى را كه منتسب به اسلام‏اند ولى در حقيقت از فرقه‏هاى اسلامى نيستند، فرقه سبئيه دانسته و درباره آن گفته است: «سبئيه پيروان عبد الله بن سبا هستند كه در حق على عليه‏السلام غلو كردند، نخست او را پيامبر و سپس خدا خواندند. و جمعى از مردم كوفه دعوت او را پذيرفتند، و هنگامى كه خبر آنها به على عليه‏السلام داده شد، دستور داد آنان را بسوزانند، ولى چون سوزاندن همه آنها را صلاح ندانست، ابن سبا را به ساباط مداين تبعيد كرد، و پس از آنكه امام به شهادت رسيد، وى شهادت آن حضرت را انكار كرد و گفت او به سان عيسى بن مريم عليه‏السلام به آسمان بالا رفته است و بار ديگر به زمين باز خواهد گشت و از دشمنان خود انتقام خواهد گرفت‏».(10) پس بر فرض كه عبد الله بن سبا وجود خارجى داشته است، نقش او در حد تاسيس يكى از فرقه‏هاى غلات بوده، و هيچ گونه ارتباطى با مذهب شيعه ندارد. در اين صورت قبول سبئيه به عنوان يكى از فرقه‏هايى كه در جهان اسلام پديد آمده است، با انكار وجود شخصى به نام عبد الله بن سبا و آنچه درباره وى در زمان خلافت عثمان در مورد پايه‏گذارى مذهب تشيع از سوى محققان نقل گرديد، هيچ گونه منافاتى ندارد.

پى‏نوشت‏ها:

1- المذاهب الاسلامية، ابو زهرة، ص 46، نشاة الفكر الفلسفى فى الاسلام، دكتر على سامى النشار، ص 18، السنة و الشيعة، رشيد رضا، ص 4- 6.
2- الغدير، ج 9، ص 220.
3- على و بنوه، ص 98- 100، فصل ابن سبا.
4 -Bernard Lewis.
5 -Wellhausen.
6 -Fried lander.
7- نشاة التشيع، ص 57- 58.
8- اصل الشيعة و اصولها، ص 106.
9- ر. ك: عبد الله بن سبا. تاليف علامه عسكرى. اسد حيدر، نويسنده كتاب «الامام الصادق و المذاهب الاربعة‏» نيز در جلد سوم كتاب خود تحقيق جامعى در اين باره دارد. (ص 456- 493) .
10- الفرق بين الفرق، ص 223- 224.