جهانيشدن بر تجارت خارجي ايران چه تأثيري دارد؟
۱۱:۴۵
۱۳۸۴/۰۱/۰۱
به گزارش آفتاب نیوز، 
در حوزه اقتصاد، جهانيشدن عبارت است از يكپارچگي و ادغام اقتصادهاي ملي با گسترش تجارت و اقتصاد بازار آزاد.
يكي از مشخصههاي اصلي جهانيشدن افزايش سريع جريان گردش سرمايهگذاريهاي مستقيم خارجي بوده است. مبلغ اين سرمايهگذاريها، از حد متوسط 50 ميليارد دلار در سالهاي 1983- 1985 به بيش از 200 ميليارد دلار در سالهاي 1989 -1991 افزايش يافته است. در سال 1986 اين مبلغ، بالغ بر 350 ميليارد دلار بوده است. در حقيقت، سرمايهداري مديون همين گردش سرمايهگذاري خارجي بوده است (گوگردچيان 1380).
جهانيشدن پديدهاي پيچيده و داراي ابعاد مختلف است، بيشتر اقتصاددانان رشد تجارت و رشد سرمايهگذاري مستقيم خارجي و رشد شركتهاي چند مليتي را از مشخصههاي جهانيشدن ميدانند. همچنين، از مشخصههاي ديگر جهانيشدن، آزادسازي تجاري و كاهش حمايتگرايي است كه اين مسأله هم در زمينه صادرات و هم در زمينه واردات قابل بررسي است.
به طور كلي كشورهاي در حال توسعه، بخشي از درآمدهاي خود را صرف حمايت و پرداخت يارانه به كالاهاي صادراتي ميكنند، اين اقدام، موجب غيرواقعي شدن قيمتهاي نسبي و از بين رفتن رقابت واقعي بين كالاهاي صادراتي خواهد شد. لذا، در روند جهانيشدن حمايت از صادرات منتفي است. در اين صورت، كالاهايي در بخش صادرات باقي خواهند ماند كه در توليد داراي مزيت نسبي باشند.
كاهش محدوديتهاي تعرفهاي واردات از اصول مهم سازمان تجارت جهاني در روند جهانيشدن است، لذا، جهانيشدن موجب كاهش تعرفهها و افزايش واردات كشورها ميشود.
بنابراين، در روند جهانيشدن، ميدان رقابت از سطح منطقه به سطح جهاني گسترش مييابد و در اين روند كشورهايي موفقتر هستند كه قدرت رقابت بالاتري در بعد تجارت بينالملل (صادرات و واردات) داشته باشند.
افزون بر اين، موفق بودن كشورها با ساختار اقتصادي، قوانين و مقررات حاكم بر آن كشور نيز ارتباط دارد.
در اين مقاله، از راه واردكردن شاخصهاي جهانيشدن در توابع عرضه صادرات و تقاضاي واردات، تأثير جهانيشدن را برگروه كالاهاي صادراتي و وارداتي بررسي ميكنيم.
شاخصهاي جهانيشدن
مسلم است كه اندازهگيري جهانيشدن اقتصاد هنوز در مراحل مقدماتي است، از اين رو، نقطه نظرات متفاوتي وجود دارد و متغيرهاي گوناگوني به عنوان شاخص مطرح شده است.
تعدادي از مقالهها، اثرات جهانيشدن را برمصرف عمومي بررسي كردهاند. در اين مطالعهها اختلاف زيادي در معرفي متغيرهاي جهانيشدن مشاهده ميشود، به طوري كه در مطالعات گارت و رودريك مجموع صادرات و واردات به GDP به عنوان شاخص مورد استفاده قرار گرفتهاند.
يكي از پژوهشهاي مهم پژوهش ماخي جا ، كيم ، و ويليامسون است. در اين مطالعه كه براي صنايع شيميايي صورت گرفته است، از دو معيار سطح تجارت بينالملل و ادغام تجارت بينالملل به عنوان شاخصهاي جهانيشدن استفاده شده است.
همانگونه كه اشاره خواهد شد اين دو معيار، داراي برتريهاي زيادي نسبت به ساير معيارها بوده، كه در اين مطالعه نيز مورد استفاده واقع خواهند شد.
شاخص سطح تجارت بينالملل
اين شاخص كه نشان دهنده وسعت ارتباط بينالمللي براي يك بخش خاص است، به صورت زير تعريف ميشود: ) t - X t + M t ) / (Y t + M t = (X t LIT
در رابطه بالا t X ، t M و t Y به ترتيب صادرات، واردات و توليد در بخش مورد بررسي هستند. t LIT كمتر، نشان ميدهد كه بخش مورد نظر با توجه به سطح توليد خود كمتر در تجارت شركت ميكند. اين شاخص گرچه بسيار مناسب است، اما، شرط لازم جهانيشدن را نشان ميدهد و شرط كافي براي اندازهگيري جهانيشدن اقتصاد نيست.
لازم به يادآوري است كه t X ، t M و t Y به ترتيب شامل صادرات، واردات و توليد در سه گروه كالاهاي واسطهاي، سرمايهاي و مصرفي هستند.
شاخص ادغام تجارت بينالملل
اين شاخص، همان شاخص گروبل و لويد است كه ادغام جهاني يك بخش را اندازهگيري كرده و به صورت زير است: ) ] t + M t / ( X |t - X t M |= 1 - [ t IIT
در حقيقت، اين شاخص نشان دهنده درجهي ادغام تجارت بينالملل، تجارت درون صنعت و تجارت درون يك بخش است. همان طور كه ملاحظه ميشود، شاخص t IIT بين صفر و يك بوده كه صفر نشان دهنده عدم وجود تجارت درون بخشي و يك بيانگر تجارت كامل درون بخشي است.
در ايران نيز، اكبر كميجاني و كيومرث نوري در مقالهاي تحت عنوان "جهانيشدن و اثرات آن بر كشاورزي ايران (مطالعه موردي گندم و پسته)" با استفاده از دو شاخص اشاره شده قبلي به بررسي كشاورزي ايران پرداختهاند.
ما نيز در اين پژوهش، با استفاده از اين دو شاخص و قراردادن آنها در توابع عرضه صادرات و تقاضاي واردات، ضمن تخمين ضرايب معادلات، با استفاده از روشهاي اقتصادسنجي، اثرات جهانيشدن را بر وضعيت تجارت بينالملل ايران بررسي ميكنيم.
حاصل بحث
جهانيشدن واقعيتي است كه مثبت يا منفي با سرعتي بسيار شتابان در حال پيشروي است. اينكه ما آن را مثبت ارزيابي ميكنيم و يا منفي مقولهاي فرعي است، زيرا، خواسته و يا ناخواسته اقتصاد ايران را نيز در برخواهد گرفت. در اين حالت، مهمترين وظيفه ما اين است كه خود را براي استفاده هر چه بهتر از مزايا و جلوگيري از معايب آن آماده كنيم. براي رويارويي با اين پديده، لازم به نظر ميرسد كه اولاً، قوانين اقتصادي سازگار با اقتصاد جهاني تدوين شود.ثانياً، از يك طرف به شناسايي بخشهايي پرداخته كه از توانايي لازم براي حضور در بازارهاي جهاني برخوردار بوده و با حمايت هدفمند اين بخشها آنها را ياري كنيم، و از طرف ديگر، با شناسايي بخشهاي ناتوان در رويارويي با اين پديده، در جهت تقويت آنها نيز كوشش كنيم.
در گروه كالاهاي سرمايهاي و واسطهاي دو بخش كشاورزي و ساختمان تواناييهاي لازم را براي ورود به بازارهاي جهاني خواهند داشت. حمايت هدفمند و بازارپسند كردن توليدات اين دوبخش ميتواند حركتي اساسي براي استفاده از منافع حاصل از جهانيشدن باشد.
از طرف ديگر، به نظر ميرسد كه بخش كالاهاي مصرفي به طور كلي بيشترين زيان را از پديده جهانيشدن خواهد برد.
البته، اين مسأله و همچنين، غيرقابل رقابت بودن كالاهاي مصرفي داخلي در مقابل كالاهاي مشابه خارجي قابل پيشبيني بود.
در پايان، بهنظر ميرسد كه اگر بتوان اين مطالعه و يا مطالعاتي از اين قبيل را براي ريز كالاهاي صادراتي و وارداتي انجام داد، ميتوانيم نتايج مطلوبتري در رابطه با جهتدهي سياستهاي تجاري خود پيش از اينكه پديده جهانيشدن به طور ناخواسته ما را در برگيرد، انجام دهيم.
در حوزه اقتصاد، جهانيشدن عبارت است از يكپارچگي و ادغام اقتصادهاي ملي با گسترش تجارت و اقتصاد بازار آزاد. يكي از مشخصههاي اصلي جهانيشدن افزايش سريع جريان گردش سرمايهگذاريهاي مستقيم خارجي بوده است. مبلغ اين سرمايهگذاريها، از حد متوسط 50 ميليارد دلار در سالهاي 1983- 1985 به بيش از 200 ميليارد دلار در سالهاي 1989 -1991 افزايش يافته است. در سال 1986 اين مبلغ، بالغ بر 350 ميليارد دلار بوده است. در حقيقت، سرمايهداري مديون همين گردش سرمايهگذاري خارجي بوده است (گوگردچيان 1380).
جهانيشدن پديدهاي پيچيده و داراي ابعاد مختلف است، بيشتر اقتصاددانان رشد تجارت و رشد سرمايهگذاري مستقيم خارجي و رشد شركتهاي چند مليتي را از مشخصههاي جهانيشدن ميدانند. همچنين، از مشخصههاي ديگر جهانيشدن، آزادسازي تجاري و كاهش حمايتگرايي است كه اين مسأله هم در زمينه صادرات و هم در زمينه واردات قابل بررسي است.
به طور كلي كشورهاي در حال توسعه، بخشي از درآمدهاي خود را صرف حمايت و پرداخت يارانه به كالاهاي صادراتي ميكنند، اين اقدام، موجب غيرواقعي شدن قيمتهاي نسبي و از بين رفتن رقابت واقعي بين كالاهاي صادراتي خواهد شد. لذا، در روند جهانيشدن حمايت از صادرات منتفي است. در اين صورت، كالاهايي در بخش صادرات باقي خواهند ماند كه در توليد داراي مزيت نسبي باشند.
كاهش محدوديتهاي تعرفهاي واردات از اصول مهم سازمان تجارت جهاني در روند جهانيشدن است، لذا، جهانيشدن موجب كاهش تعرفهها و افزايش واردات كشورها ميشود.
بنابراين، در روند جهانيشدن، ميدان رقابت از سطح منطقه به سطح جهاني گسترش مييابد و در اين روند كشورهايي موفقتر هستند كه قدرت رقابت بالاتري در بعد تجارت بينالملل (صادرات و واردات) داشته باشند.
افزون بر اين، موفق بودن كشورها با ساختار اقتصادي، قوانين و مقررات حاكم بر آن كشور نيز ارتباط دارد.
در اين مقاله، از راه واردكردن شاخصهاي جهانيشدن در توابع عرضه صادرات و تقاضاي واردات، تأثير جهانيشدن را برگروه كالاهاي صادراتي و وارداتي بررسي ميكنيم.
شاخصهاي جهانيشدن
مسلم است كه اندازهگيري جهانيشدن اقتصاد هنوز در مراحل مقدماتي است، از اين رو، نقطه نظرات متفاوتي وجود دارد و متغيرهاي گوناگوني به عنوان شاخص مطرح شده است.
تعدادي از مقالهها، اثرات جهانيشدن را برمصرف عمومي بررسي كردهاند. در اين مطالعهها اختلاف زيادي در معرفي متغيرهاي جهانيشدن مشاهده ميشود، به طوري كه در مطالعات گارت و رودريك مجموع صادرات و واردات به GDP به عنوان شاخص مورد استفاده قرار گرفتهاند.
يكي از پژوهشهاي مهم پژوهش ماخي جا ، كيم ، و ويليامسون است. در اين مطالعه كه براي صنايع شيميايي صورت گرفته است، از دو معيار سطح تجارت بينالملل و ادغام تجارت بينالملل به عنوان شاخصهاي جهانيشدن استفاده شده است.
همانگونه كه اشاره خواهد شد اين دو معيار، داراي برتريهاي زيادي نسبت به ساير معيارها بوده، كه در اين مطالعه نيز مورد استفاده واقع خواهند شد.
شاخص سطح تجارت بينالملل
اين شاخص كه نشان دهنده وسعت ارتباط بينالمللي براي يك بخش خاص است، به صورت زير تعريف ميشود: ) t - X t + M t ) / (Y t + M t = (X t LIT
در رابطه بالا t X ، t M و t Y به ترتيب صادرات، واردات و توليد در بخش مورد بررسي هستند. t LIT كمتر، نشان ميدهد كه بخش مورد نظر با توجه به سطح توليد خود كمتر در تجارت شركت ميكند. اين شاخص گرچه بسيار مناسب است، اما، شرط لازم جهانيشدن را نشان ميدهد و شرط كافي براي اندازهگيري جهانيشدن اقتصاد نيست.
لازم به يادآوري است كه t X ، t M و t Y به ترتيب شامل صادرات، واردات و توليد در سه گروه كالاهاي واسطهاي، سرمايهاي و مصرفي هستند.
شاخص ادغام تجارت بينالملل
اين شاخص، همان شاخص گروبل و لويد است كه ادغام جهاني يك بخش را اندازهگيري كرده و به صورت زير است: ) ] t + M t / ( X |t - X t M |= 1 - [ t IIT
در حقيقت، اين شاخص نشان دهنده درجهي ادغام تجارت بينالملل، تجارت درون صنعت و تجارت درون يك بخش است. همان طور كه ملاحظه ميشود، شاخص t IIT بين صفر و يك بوده كه صفر نشان دهنده عدم وجود تجارت درون بخشي و يك بيانگر تجارت كامل درون بخشي است.
در ايران نيز، اكبر كميجاني و كيومرث نوري در مقالهاي تحت عنوان "جهانيشدن و اثرات آن بر كشاورزي ايران (مطالعه موردي گندم و پسته)" با استفاده از دو شاخص اشاره شده قبلي به بررسي كشاورزي ايران پرداختهاند.
ما نيز در اين پژوهش، با استفاده از اين دو شاخص و قراردادن آنها در توابع عرضه صادرات و تقاضاي واردات، ضمن تخمين ضرايب معادلات، با استفاده از روشهاي اقتصادسنجي، اثرات جهانيشدن را بر وضعيت تجارت بينالملل ايران بررسي ميكنيم.
حاصل بحث
جهانيشدن واقعيتي است كه مثبت يا منفي با سرعتي بسيار شتابان در حال پيشروي است. اينكه ما آن را مثبت ارزيابي ميكنيم و يا منفي مقولهاي فرعي است، زيرا، خواسته و يا ناخواسته اقتصاد ايران را نيز در برخواهد گرفت. در اين حالت، مهمترين وظيفه ما اين است كه خود را براي استفاده هر چه بهتر از مزايا و جلوگيري از معايب آن آماده كنيم. براي رويارويي با اين پديده، لازم به نظر ميرسد كه اولاً، قوانين اقتصادي سازگار با اقتصاد جهاني تدوين شود.ثانياً، از يك طرف به شناسايي بخشهايي پرداخته كه از توانايي لازم براي حضور در بازارهاي جهاني برخوردار بوده و با حمايت هدفمند اين بخشها آنها را ياري كنيم، و از طرف ديگر، با شناسايي بخشهاي ناتوان در رويارويي با اين پديده، در جهت تقويت آنها نيز كوشش كنيم.
در گروه كالاهاي سرمايهاي و واسطهاي دو بخش كشاورزي و ساختمان تواناييهاي لازم را براي ورود به بازارهاي جهاني خواهند داشت. حمايت هدفمند و بازارپسند كردن توليدات اين دوبخش ميتواند حركتي اساسي براي استفاده از منافع حاصل از جهانيشدن باشد.
از طرف ديگر، به نظر ميرسد كه بخش كالاهاي مصرفي به طور كلي بيشترين زيان را از پديده جهانيشدن خواهد برد.
البته، اين مسأله و همچنين، غيرقابل رقابت بودن كالاهاي مصرفي داخلي در مقابل كالاهاي مشابه خارجي قابل پيشبيني بود.
در پايان، بهنظر ميرسد كه اگر بتوان اين مطالعه و يا مطالعاتي از اين قبيل را براي ريز كالاهاي صادراتي و وارداتي انجام داد، ميتوانيم نتايج مطلوبتري در رابطه با جهتدهي سياستهاي تجاري خود پيش از اينكه پديده جهانيشدن به طور ناخواسته ما را در برگيرد، انجام دهيم.
ارسال پیام
لینک های مفید