مسكو و مسلمانان روسيه

روسيه به دلايل متعدد و اين كه مسلمانان در آن اقليت را تشكيل مى دهند، نمى تواند به سازمان كنفرانس اسلامى بپيوندد. در نتيجه، پس از رايزنى هاى طولانى با نمايندگان كشورهاى اسلامى در ديدار وزيران امور خارجه كشورهاى عضو سازمان كنفرانس اسلامى در يمن در ماه ژوئن سال ۲۰۰۵ ميلادى، روسيه پس از انتظارى طولانى به عنوان ناظر وارد سازمان كنفرانس اسلامى شد.
آن طور كه ديپلمات هاى روسيه متذكر مى شوند، در نتيجه ارتباطات مداوم با جهان اسلام «ما در رابطه با مشكل چچن به تفاهم و درك متقابل دست يافتيم و بسيارى از كانال هاى تأمين مالى سازمان هاى تروريستى كه در خاك روسيه فعال بودند، فاش شدند.» بدين ترتيب، برقرارى روابط تنگاتنگ بين مسكو و جهان اسلام، در وهله نخست، مسأله سياست داخلى روسيه است.
روسيه هر چه بيشتر وارد فضاى اسلامى مى شود و اين طبيعى است؛ حدود ۲۰ ميليون مسلمان در كشور زندگى مى كنند و جامعه مسلمانان توسعه مى يابد. در وراى احياى مذهبى در روسيه، فرآيند يكسان سازى مسلمانان روسيه به عنوان نيرويى سياسى ادامه يافت. آنان خواهان آن هستند كه بازيگرانى مستقل و مؤثر بر صحنه سياسى كشور باشند. تنها در سال اخير در روسيه، چند سازمان اجتماعى مسلمانان پديدار شدند، هر چند كه هنوز اقدامات آنها تنها به بيانيه هايى پر سر و صدا محدود مى شود.
«بنيامين پاپوف» فرستاده ويژه روسيه در ارتباط با سازمان كنفرانس اسلامى و ساير سازمان هاى بين المللى مسلمانان در گفت وگو با مفسر خبرگزارى «ريانووستى» خاطر نشان شد: «اگر ما نمى خواهيم كه جهان بر اساس مذهب و تمدن تقسيم شود، كه چنين تمايلى وجود دارند- افراط گرايان از هر سو سعى مى كنند كه ما را به سوى آن سوق دهند، ما بايد همه آنچه را كه ممكن است انجام دهيم تا گفت وگوى بين تمدن ها را ممكن سازيم. روسيه مى تواند در اين كار نقش به سزايى داشته باشد، چرا كه روابط متقابل بين مذاهب و فرق مختلف در اين جا بيش از هزار سال است كه وجود دارد. »
به نوبه خود شيخ «نفيق الله عشيروف» دبير شوراى مفتيان روسيه در مصاحبه اى با ريانووستى تأكيد كرد كه «تمايل پوتين جهت نزديك شدن با جهان اسلام، اين فرصت را به مسلمانان مى دهد كه هرجا كه زندگى مى كنند، جايگاه شايسته اى را در سياست جهانى و اقتصاد داشته باشند و اين امر امكانات بسيارى را در عرصه سياست خارجى به روسيه مى دهد». اين سخنان پوتين كه «جمعيت ۲۰ ميليونى مسلمانان روسيه بايد خود را بخشى از جهان بزرگ اسلام بداند»، حس وطن پرستى را در مسلمانان روسيه زنده مى كند كه در سال هاى اخير به علت حوادث رخ داده در روسيه محسوس نبود.
عشيروف تأكيد كرد كه «اگر مسلمانان به عنوان بخشى از جامعه روسيه، خود را در روسيه راحت بدانند، به كشورشان، جايى كه در آن زندگى مى كنند، افتخار خواهند كرد و اين ضامن ثبات و شكوفايى كشور ما خواهد بود». 

تاريخ مسلمانان روسيه 

اسلام از لحاظ تعداد پيروان آن، دومين مذهب در روسيه است. طبق ارزيابى هايى مختلف، در فدراسيون روسيه بين ۱۱ تا ۲۲ ميليون مسلمان زندگى مى كنند كه بين ۸درصد تا ۱۵درصد از كل جمعيت روسيه است.
تعداد دقيق مسلمانان معلوم نيست، چرا كه در آخرين سرشمارى جمعيت در روسيه، كه در سال ۲۰۰۲ ميلادى انجام شده بود، سؤالى درباره تعلقات مذهبى مطرح نشده بود.
در اين حال، نظرات كارشناسانه اى وجود دارند، مبنى بر اينكه ظرف سه دهه، تعداد مسلمان در روسيه مى تواند به ۳۰-۴۰ ميليون برسد. اين رشد زياد مربوط به زاد و ولد فراوان در خانواده هاى مسلمانان و مهاجرت از جامعه كشورهاى مستقل مشترك المنافع است.
آغاز تاريخ اسلام در روسيه معاصر از لحاظ زمانى مطابق با برقرارى مسيحيت در سرزمين روس است. اسلام براى اولين بار در نيمه دوم قرن ۷ ميلادى وارد شمال قفقاز شد. در «پاولژيه»، تاتارها در قرن ۱۰ ميلادى اسلام را پذيرفتند ( سرزمين روس نيز در سال ۹۸۸ ميلادى مسيحى شد).
دين اسلام، همبستگى قومى را بين مليت هاى روسيه، تاتار، باشقير، چچن، اينگوش، كاباردينا، داغستان و ساير مليت ها ممكن كرد. دين توانست ويژگى هاى منحصر بفرد ملى را براى آنها حفظ كند.
امروز، مسلمانان روس متعلق به ۴۰ قوميت هستند. عمده ترين آنها تاتارها هستند (بيش از ۵ ميليون و ۴درصد از جمعيت روسيه كه پس از روس ها جايگاه دوم را دارند)، باشقيرى ها (بيش از يك ميليون) و چچن ها (در حدود ۱ ميليون).
توسعه طلبى روسى در قلمرويى كه در آن، اكثريت مسلمانان زندگى مى كردند - از نيمه دوم قرن ۱۶ ميلادى - زمانى كه بر خان نشين قازان تسلط يافتند (قلمروى كنونى جمهورى تاتارستان) تا پايان قرن نوزدهم ادامه يافت. در نتيجه، در تركيب امپراتورى روس ۱۸ ميليون مسلمان وارد شدند كه در اصل در پريوولژسك، كريمه، آسياى مركزى و قفقاز زندگى مى كردند. رشد قابل توجه جمعيت مسلمانان حكومت را وادار كرد كه راهى براى همگرايى آن با ساختار دولت ارتدكس روسيه بيايد.
اولين طرح قانونى كه تنظيم كننده «امور دينى» مسلمانان در قلمروى امپراتورى بود، دستور «كاترين دوم» (كاترين كبير) از ۲۲ سپتامبر سال ۱۷۸۸ بود كه طبق آن در شهر «اوفا» شورايى متشكل از «تاتارهاى قازان»، با دبيرى يك مفتى جهت نظارت بر تعيين روحانيون و آزمودن نامزدهاى مقامات دينى مسلمانان، تأسيس شد. از نيمه دوم قرن نوزدهم در سياست امپراتورى روسيه، اصل دولت واحد روسيه كه مرتبط با ايده دولت ملى بود، شروع به حكمفرمايى كرد. اين اصل، اجتماع «اجنبيان» را به تمدن و دولت روسيه مفروض مى دانست.
بدين ترتيب، تاريخ اسلام در روسيه نشان مى دهد كه اكثريت مسلمانان روسيه، ساكنين اصيل اين كشور هستند. «ولاديمير پوتين» رئيس جمهورى روسيه در رابطه با جماعت مسلمانان روسيه چنين اظهار نظر مى كند: «آنان مهاجر نيستند، آنان شهروندان روسيه هستند و وطن ديگرى ندارند».
در دوران اتحاد شوروى، هيچ گفت وگويى بين مذاهب و دولت نمى توانست وجود داشته باشد. زندگى مذهبى ادامه داشت، اما رعايت مراتب دينى تشويق نمى شد و برعكس، تعقيب مى شد.
اواخر قرن بيستم و اوايل قرن بيست و يكم در روسيه را دوران دينى و از جمله احياى اسلام مى نامند.
در امپراتورى روسيه در آغاز قرن بيستم، حدود ۱۲ هزار مسجد وجود داشت؛ در اتحاد جماهير سوسياليستى شوروى در اواسط دهه ۸۰ قرن بيستم، تعداد آن به ۳۴۳ مسجد رسيد كه اكثر آنها در آسياى مركزى قرار داشتند. با شروع تحولات ساختارى در سال ،۱۹۸۵ جريان برگرداندن مساجد قديمى و ساخت مساجد جديد آغاز شد.
تا سال ۲۰۰۰ ميلادى، در قلمروى فدراسيون روسيه (كه بسيار كوچكتر از قلمروى اتحاد شوروى است)، بطور رسمى ۴۷۵۰ مسجد ثبت شدند، اما در حقيقت، تعداد آنها بيشتر است. در داغستان، تعداد مساجد بين ۱۶۰۰ تا ۳۰۰۰ است. در قفقاز شمالى نيز چنين وضعيتى وجود دارد، جايى كه در هر نقطه مسكونى، محلى براى عبادت وجود دارد و گاهى بيش از يك محل. در تاتارستان طى ده سال اخير تعداد مساجد از مرز هزار فراتر رفته است. در پايتخت روسيه كه در آن بيش از يك ميليون مسلمان زندگى مى كنند، ۵ مسجد وجود دارد. طبق ارزيابى كارشناسان روسى، مى توان گفت كه حداقل ۷۰۰۰ مسجد در فدراسيون روسيه وجود دارد.
اكثر مسلمانان روسيه، سنى هستند. در روسيه، دو فرقه مذهبى وجود دارد: در قفقاز شمالى، شفيعيان و در ساير مناطق، حنيفيان.
سه سازمان اسلامى مدعى مركزيت هستند:
۱- شوراى مفتيان روسيه (مركز آن در مسكو قرار دارد). رياست آن را مفتى «راوى عين الدين» بر عهده دارد و بيش از ۱۵۰۰ شاخه مذهبى بدان مربوط مى شوند.
۲- اداره دينى مركزى مسلمانان (مركز آن در اوفا قرار دارد). رياست آن بر عهده مفتى «طلعت تاج الدين» است و حدود ۵۰۰ شاخه مذهبى به آن مرتبط هستند.
۳- مركز هماهنگى مسلمانان شمال قفقاز كه رياست آن را مفتى «كاراچايووا-چركيسيا» و كرانه «استاوروپل» به نام «اسماعيل برديف» بر عهده دارد و در حدود ۸۰۰ شاخه مذهبى بدان مربوط مى شوند.
شوراى مفتيان روسيه و اداره دينى مركزى مسلمانان روسيه در تقابل با يكديگر قرار دارند.
مسلمانان روسيه و سياست
بنا بر ارزيابى هاى اسلام شناسان روسى، از آنجا كه در روسيه، يك فرقه واحد براى مسلمانان وجود ندارد، فرض اين كه زمانى جنبش اسلامى سياسى واحدى ايجاد شود، غير ممكن است. چنين تلاش هايى صورت گرفته اند و در اواسط دهه ۹۰ در روسيه، جنبش هايى سياسى اسلامى پديدار شدند، اما تمامى آنان تنها از نفوذ منطقه اى برخوردار بودند.
تلاش براى اتحاد در سطوح مذهبى و سياسى-مذهبى ادامه مى يابد، اما آنطور كه «ايگور مالاشنكو» خاطر نشان مى كند، «رهبران روسيه مسلمان، در اصل رهبرانى منطقه اى هستند، هر چند كه برخى از آنان مدعى جايگاهى در سراسر روسيه اند». در سطح منطقه اى، عامل سياسى اسلام، نقشى بسيار مشخص ايفا مى كند.
«كامل جان قلندروف» دبير سازمان اجتماعى اسلامى «الحق» به خبرگزارى ريانووستى گفت: «وقوف به رنج هاى اسلام و مشكلات موجود در امت مسلمان، به اين موضوع منجر شده است كه سران مسلمان روسيه به لزوم فعال ساختن تلاش هاى خود در عرصه اجتماعى پى ببرند».
به عقيده وى، طى ساليانى دراز در روسيه سازمانى اجتماعى وجود نداشته است كه منافع تمامى امت مسلمان روسيه را بيان كند. گه گاهى، احزاب و واحدهايى به طور لحظه اى پديدار و طبق معمول در اوان انتخابات مجلس دوما و عملاً نيز بلافاصله ناپديد شدند.
سرانجام در سال ،۲۰۰۵ جنبش اسلامى «الحق» كه بر پايه انستيتوى حقوق بشر ايجاد شده است، ثبت دولتى دريافت كرد. اكنون يك جنبش اجتماعى ديگر نيز در حال گذراندن مراحل ثبت است كه «جنبش ميراث اسلامى» نام دارد. جالب است كه از نمايندگان حكومتى و از جمله دو نفر از اعضاى شوراى فدراسيون، «عمر جبرئيلوف» و «راليف سافين» كه هر دو نيز از كارفرمايان بزرگ هستند، نيز بدين جنبش پيوسته اند. و اين نه تنها علامت فعال شدن رهبران اسلامى است، بلكه بيانگر تمايل حكومت روسيه به ساخت سازمان هاى اجتماعى اسلامى است. چرا كه بدون آن، دولت از عهده مشكلات موجود بر نمى آيد. ساير سازمان هاى اسلامى نيز در روسيه پديدار خواهند شد. يكى از اصلى ترين وظايف «الحق»، حفظ حقوق مسلمانان، ميانجى گرى بين آنان و قدرت هاى منطقه اى است. آنطور كه قلندروف ابراز داشت «اگر اداره دينى بر اسلام مسجدى نظارت مى كند، ما بر آنيم كه جريانات در حال وقوع در وراى مساجد را كنترل كنيم». سازمان هاى اجتماعى مى توانند در رفع اختلافاتى كه بين امت به وجود مى آيد، ميانجى باشند و نيز نقش ميانجى را بين امت و دولت را ايفا كنند. امروز، اين جنبش، روابط تنگاتنگى را با اداره دينى برقرار كرده است، اكنون وظيفه اصلى، ايجاد شعب منطقه اى است. جنبش ميراث اسلامى نيز مناطق را هدف خود قرار داده است. هر دو جنبش، اين را ضرورى مى دانند كه به جوانان مسلمانى كه نمى توانند خود را در چارچوب انستيتوهاى رسمى مذهبى بيايند، امكان فعاليت هاى اجتماعى و سياسى داده شود. 

قلندروف تأكيد مى نمايد: «ما اين را هدف خود قرار مى دهيم كه به ارگان هاى مقننه و مجريه محلى راه يابيم، ما مى خواهيم جوانان فعال را بدانجا سوق دهيم، آنانى را كه مرتبط با اداره دينى مسلمانان نيستند و حتى با آن در تقابل هستند. اين افراد داراى تحصيلات عرف و اسلامى خوبى هستند، آنان از لحاظ سياسى فعال هستند و ضرورت دارد كه به سوى افراط گرايى جذب نشوند و بلكه به پروژه هاى اجتماعى بپردازند».
ايده اصلى جنبش ميراث اسلامى، ايجاد همبستگى بين فرق مسلمانان روسيه و ايستادگى در برابر گسترش جريانات افراط گرايانه است. علاوه بر اين، سازمان دهندگان اين جنبش مى خواهند به جامعه روسيه نشان دهند كه مسلمانان بخشى فعال و مثبت از روسيه هستند. آنان مى گويند: «ما اهل روسيه و بخشى جدايى ناپذير از آن هستيم و مى خواهيم كه فعالانه در زندگى سياسى و اجتماعى كشور شركت داشته باشيم».
مسلم است كه اين اولين تلاش براى ايجاد همبستگى بين مسلمانان روسيه نيست. اولين بار نيست كه گفته مى شود مسلمانان، خود بايد با ايده هاى افراط گرايانه مبارزه كنند. 

اما براى اولين بار است كه در سطح سراسرى در روسيه، تلاش هايى براى ارزيابى مشكلات بدون غرض ورزى انجام مى شود. همان طور كه اشاره شد، در بين مسلمانان شكاف وجود دارد. نمايندگان رسمى مذهبى در مناطق و بويژه در ميان جوانان، از قدرت نفوذ برخوردار نيستند. نه به ندرت، مواردى اتفاق مى افتند كه يكى از طرفين دعوى در امور داخلى دولت دخالت و رقباى خود را به وهابيت و افراط گرايى متهم مى كند. در ساختارهاى نظامى روسيه، اين امكان وجود ندارد كه بررسى كنند چه كسى وهابى است و چه كسى نيست، يا وهابيت - در حقيقت - چيست. آنان تنها نسبت به علايم دريافتى واكنش نشان مى دهند. در نتيجه، اوضاع در مناطق بى سروسامان مى شود.
جنبش ميراث اسلامى پيشنهاد داده است كه اين گروه هاى غير رسمى نفى نشوند، و برعكس، گفت وگوهايى را آنان و اداره رسمى دينى و حكومت منطقه اى و فدرال برقرار گردد. «شميل بنو» يكى از سازمان دهندگان اين پروژه و معاون رئيس بنياد حمايت از دموكراسى و پيشرفت اجتماعى، به خبرگزارى ريانووستى گفت: «ما مى خواهيم به آنانى كه تأثيرى واقعى در جنبش هاى خيابانى دارند، اين امكان را دهيم كه خود را نشان دهند».
رابطه ساير شهروندان روس نسبت به مسلمانان روسيه
از كسى پوشيده نيست كه برخى سعى دارند از اسلام در اهداف سياسى استفاده كنند و مى خواهند بذر نفاق را بين امت مسلمان و باقى جهان بكارند. اين مسأله براى كشورهاى اروپايى بسيارى، همچنين آمريكا و البته روسيه وجود دارد. در اين شرايط، مهمترين وظيفه برقرارى گفت وگو بين قدرت هاى رسمى و امت مسلمان، كار در زمينه برقرارى ديالوگ هاى بين مذهبى است. روسيه كشورى با مليت ها و مذاهب مختلف است، اين مطلبى است كه اغلب در اظهارات سران سياسى روسيه شنيده مى شود، و حتى از زبان آنانى كه نژاد پرست و يا وطن پرست محسوب مى شوند. البته اين امرى طبيعى است. مسلمانان ۲۰ ميليون رأى دهنده بالقوه هستند، كه سياستمداران نمى توانند اين حقيقت را ناديده بگيرند. چندى پيش، «دميترى راگوزين» رهبر حزب «وطن» و نماينده مجلس دوما، اعلام كرد كه «مسلمانان از لحاظ سياسى بخش فعال جامعه هستند. از اين رو، ممكن نيست كه سياستمداران علاقمند به اسلام نباشند». قضاوت هاى سران سياسى روسيه درباره اسلام در مطبوعات يا پس از حوادث تروريستى و يا به مناسبت اعياد بزرگ مسلمانان پديدار مى شوند. دقيقاً به همين دليل، «راديك امير» روزنامه نگار و دبير واحد مطبوعات شوراى مفتيان روسيه، تصميم گرفت با انجام مصاحبه هايى، مشخص كند كه سياستمداران، ورزشكاران، بازيگران و سايرين از اسلام چه مى دانند، كه تمامى اين مصاحبات را در كتابى به صورت مجموعه مصاحبات «مباحثى درباره اسلام» تأليف كرده است. 

اميروف مى گويد: «مى خواستم كه اولين تأليف از سرى «مباحثى درباره اسلام» باعث افزايش تفاهم در جامعه روسيه شود. » براى جامعه روسيه، تفاهم واقعاً ضرورى است. كارشناسان و روحانيون به اين اشاره مى كنند كه دولت تا حد بسيارى نمايندگان مذاهب سنتى روسيه را به هم نزديك كرده است. «ولاديمير پلاتونوف» رئيس مجلس دوماى شهر مسكو نيز در كتاب «مباحثى درباره اسلام» اين مطلب را تأييد مى كند: «دلايل بسيارى براى اين وجود دارد. من تنها به دلايل اساسى اشاره مى كنم: تاريخ و فرهنگ مشترك. بارها وطن را دوش به دوش يكديگر از چنگال دشمنان بيرون آورده ايم. . . ما متحد هستيم، هم از لحاظ عوامل عرف جامعه و هم از لحاظ مذهبى».
در ارتباط با همكارى هاى بين مذهبى در روسيه، بايد گفت كه در روسيه شوراى بين مذهبى عمل مى كند كه در آن، نمايندگان ارتدكس، يهودى، مسلمان و بودايى وجود دارند. در بين چهره هاى مذهبى از مذاهب مختلف، تفاهم در رابطه با اكثر مسائلى كه مورد بحث و بررسى قرار مى گيرند، حكمفرمايى مى كند. آنان همراه با هم در مناطق مختلف روسيه، مراسم هايى نيكوكارانه، برنامه هايى براى مبارزه با اعتياد و تظاهرات عليه تروريسم برگزار مى كنند. با يكديگر به پرورشگاه ها و زندان ها سر مى زنند، يكديگر را به جشن هاى مذهبى دعوت مى كنند.
در جامعه روسيه، بيشتر ترس از بيگانگان و عدم پذيرش مهاجرين وجود دارد تا روابط خصمانه نسبت به نمايندگان يك مذهب خاص. در شهرهاى روسيه، پس از فروپاشى اتحاد شوروى، مهاجرين بسيارى از جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى به سوى روسيه روانه شدند. آنان در اصل از آسياى مركزى و جمهورى هاى قفقاز بودند. مذهب اين مهاجرين باعث نگرانى اهالى روسيه نيست، تنها اين مهاجرين هنوز در جامعه روسيه حل نشده و به آنها عادت نكرده اند. براى اين موضوع، چند نسل لازم است. اما يافتن تفاوت بين مسلمانان و مسيحيانى كه ساكنين قديمى و اصيل يك منطقه هستند، بسيار دشوار است. آنان به يك اندازه با جامعه روسيه همگرا شده اند و كمتر كسى به مذهب و قوميت همسايه خود فكر مى كند.
در روسيه نيز همانند ساير كشورها، در سطوح بالاى دولتى به كرات گفته شده است كه نبايد بين تروريسم و اسلام علامت مساوى قرار داد، مفتيان روسيه ترورها را محكوم كرده اند. اما يك ساكن روسيه، يا يك غربى، از ظرافت هاى موجود در روابط اسلامى چيزى نمى داند. براى او مهم اين است كه بمب را كسى منفجر كرد كه خود را مسلمان مى داند. خوشبختانه و تا حد بسيارى به لطف سياستمداران، اين مطلب تبديل به حساسيتى در مقياس وسيع بر عليه مسلمانان نشد.
و هرچند كه مشكل بيگانه ستيزى براى روسيه، مسأله اى مبرم باقى مى ماند، آگاهى به مشكل، آغاز حل آن است؛ و در اين كار، تصميمات دولتمردان روسيه جهت نزديكى با جهان اسلام نقشى بزرگ ايفا مى كند.