پول نفت سر سفره دیگران

وعده بزرگ
رییس جمهور احمدی نژاد که معمولا سخنان و اظهار نظراتش، چه در داخل کشور و چه در خارج از آن بازتاب های گسترده و کم نظیری در پی دارد، سال جدید را نیز با سخنانی جالب توجه  آغاز کرد. احمدی نژاد که قبل از رسیدن به مقام ریاست جمهوری وعده آوردن پول نفت بر سر سفره مردم را داده بود، اواخر فروردین ماه، با پیشنهاد فروش نفت ارزان به کشورهای فقیر، دیگر فقرای جهان را نیز به صرف پول نفت ایران دعوت کرد. این پیشنهاد واکنش های متفاوتی را در میان صاحب نظران بر انگیخت.

«عباس رجایی»، نماينده‌ مجلس هفتم، با اشاره به پیشنهاد رییس جمهور گفت: «باید ابتدا مردم خود را در شرایط مطلوب اقتصادی قرار داد، بعد پیشنهاد کمک به دیگران را مطرح كرد. در شرایطی كه کشور نیازمند تكميل پروژه‌هاي عمرانی و فقرزدايي است، طرح پیشنهاد ایجاد صندوق نفت براي کمک به کشورهای ضعیف به مصلحت نیست. بايستي در ابتدا مردم خودمان را در شرايط مطلوبي از نظر اقتصادي قرار دهيم بعد به مسائل اينچنيني بپردازيم». 

«عزت‌الله يوسفيان»، نايب رييس كميسيون حقوقي و قضايي مجلس نیز با بیان این مطلب که این پیشنهاد باید ابتدا در اوپک مطرح شود گفت: «اين پیشنهاد، پيشنهادي نيست كه ما شخصاً بتوانيم آن را انجام دهيم، چرا كه ما با مقررات اوپک پيش مي‌رويم. چنانچه بخواهيم در حوزه‌ نفت خارج از تصميمات اوپک تصميم بگيريم، عضويت ما در اين سازمان مسأله‌دار مي‌شود».

واکنش ها به پیشنهاد رییس جمهور به نمایندگان مجلس منحصر نماند و خیلی زود پای کارشناسان اقتصادی نیز به ماجرا باز شد. ابتدا «دکتر نیلی» با ابراز نارضایتی از این پیشنهاد گفت: «کشورهای فقیر باید از کشورهای تولید کننده، نفت دریافت کنند نه این که ما داوطلب دادن پول به آن کشورها شویم». پس از آن نیز «دکتر جمشید پژویان» در گفتگو با خبرنگار آفتاب گفت: «فروش نفت به قیمت ارزان هیچ توجیه اقتصادی ندارد. حتی اگر میزان تولید ما بیش از تقاضا و نیاز هم باشد، باز هم هیچ گونه توجیهی ندارد که ما نفت را استخراج و به قیمتی ارزان تر از حد معمول به فروش برسانیم. ما خود مشکلات زیادی در زمینه فقر داریم».

دکتر پژویان با اشاره به وضعیت اقتصادی کشور تصریح کرد: «ما خودمان هم از یک نقطه نظر فقیریم. در جامعه ما توزیع درآمد بسیار ناعادلانه است و چیزی در حدود 13 تا 14 درصد از مردم ما زیر خط مطلق فقر زندگی می کنند. در چنین شرایطی چه دلیلی دارد که ما نفت خود را به صورت ارزان به دیگران بدهیم. برای کمک به این کشور ها هم ما می توانیم به بهداشت، آموزش و بخش مسکن آنها کمک کنیم».

پیشینه تاریخی
در میان اظهار نظرات کارشناسان، «غلامرضا مصباحي مقدم» عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، پیشنهاد رییس جمهور را یک قضیه با پیشینه تاریخی معرفی کرد. وی ضمن بیان این مطلب که «نگاه انسان دوستانه، اقتصادي وحفظ بازار، ملاحضاتي را براي كشورهاي فقيرتر ايجاب مي كند» پیدایش این تفکر را مربوط دو دهه پیش دانسته و گفته بود: «با ايجاد شوك نفتي در دو دهه قبل چنين پيشنهادي از طرف كشورهاي نفتي و غير نفتي مطرح شد. چرا كه افزايش بي رويه قيمت نفت در سطح بين المللي، كشورهاي فقيرتر را دچار مشكل كرده و دست يافتن آنها به توسعه را غير ممكن مي ساخت».

اشاره مصباحی مقدم به شوک نفتی مربوط به دهه 70 میلادی می شود. «غلامحسین حسن تاش» کارشناس مسایل نفتی در مورد این واقعه توضیح داد: «در دهه 1970 ميلادي و طی یک شوک نفتی قيمت جهانی نفت افزایش فراوانی یافت و به طبع آن جو جهاني بر عليه اوپک شد. غرب نيز با تحريک افکار عمومي مسبب تمامي مشکلات را ، اوپک معرفي مي کرد در صورتي که حقيقت موضوع به اين صورت نبود. در سال 1975 نیز اجلاس اوپک تحت تاثير جو سازي کشورهاي غربي برگزار شد و تظاهرات و اعتراضاتي نيز بر عليه اعضاي اوپک در جريان بود».

البته حسن تاش، این ماجرا را به شرایط کنونی بی ربط می داند و می گوید: «شرایط کنونی به آن زمان هیچ شباهتی ندارد و جهان نیز اوپک را مسبب افزایش قیمت نفت نمی داند».

وی در مورد پیشنهاد رییس جمهور می گوید: «با توجه به اينکه بر اساس اين پيشنهاد بخشي از توليد نفت کشور به صورت ارزان به کشورهاي فقير واگذار مي شود بايد ديد که در قبال اين از دست دادن چه چيزي به دست مي آوريم و بنابراين بايد موضوع کاملا توسط کارشناسان بررسي و مو شکافي شود، چرا که در مقاطعي از تاريخ کشورمان شاهد بوده‌ايم که همين سياست ارزان فروشي يا دادن رايگان نفت به برخي کشورها اجرا مي شده که علي رغم اين لطف ايرانيان، کشورهايي که از اين مزايا استفاده مي کرده اند نه تنها منافع ايران را در نظر نگرفتند بلکه بعضا بر عليه ما نيز موضع گيري هايي نمودند».

سخنان حسن تاش این گزینه را تقویت می کند که رییس جمهور با بیان این پیشنهاد قصد جلب حمایت برخی از کشور های جهان و افکار عمومی را دارد. گویا با همین دید است که رجایی می گوید: «هر اقدام بين‌المللي اثراتي دارد ولي اينكه اثرات اين پيشنهاد اينقدر فراگير باشد كه بتواند مسائل هسته‌اي را تحت‌الشعاع قرار دهد،‌ اينگونه نيست. چون كشورهاي مخالف ما هم قدرت‌هايي را دارند كه بر اساس آن معادلات اقتصادي و سياسي دنيا را به نفع خودشان تغيير دهند. اما اين پيشنهاد هم يك امكان است و هر امكاني مي‌تواند به قدر و اندازه‌ي خودش در موضوعات روابط بين‌الملل تأثيرگذار باشد».


مشابه خارجی
استفاده از قدرت نفت برای تاثیر گذاری در معادلات سیاسی، نمونه های بسیاری در تاریخ معاصر جهان دارد. پس از آنکه صدور بشکه های نفت رایگان از سوی شوروی به کوبا سبب شد تا این کشور در مقاطعی حتی به صدور نفت مازاد نیاز خود بپردازد، «هوگو چاوز» رییس جمهور ونزوئلا نیز به استفاده از این سلاح قدرتمند روی آورد.

چاوز با استفاده از دلارهای نفتی توانسته تا محبوبیت خاصی در میان کشورهای آمریکای لاتین کسب کند. وی ميلياردها دلار از درآمدهای نفتی ونزوئلا را در کشورهای ديگر آمريکای لاتين سرمايه گذاری و مصرف می کند. چاوز همچنين قراردادهايی برای فروش نفت ارزان منعقد کرده و به کشورهای کوچک منطقه کارائيب و کشورهايی چون اکوادور - در آمريکای لاتين - نفت را به قيمتی پايين تر از ارزش واقعی آن عرضه می کند.

رییس جمهور ونزوئلا، دلارهايی را که از فروش نفت به آمريکا حاصل می شود را برای کمک و حمايت از مخالف سرسخت و ديرينه واشنگتن، يعنی فيدل کاسترو، به کار می گيرد و به همین دلیل دولت ايالات متحده هوگو چاوز را متهم می کند که تاثيرگذاری در قاره آمريکای لاتين را با پول می خرد.

حتی کار کمک های نفتی ونزوئلا به جایی رسیده است که به تازگی چاوز از طرح خود برای کمک به فقرای اروپا نیز خبر داده است. فراموش نکنیم که این مرد دست و دل باز که دارایی های مردم کشورش را به اسم خود در میان مردم جهان پخش می کند، هفته گذشته سفری به ایران داشت و با همتای ایرانی خود دیدار صمیمانه ای را برگزار کرد. آیا مصاحبت با چاوز در احمدی نژاد نیز موثر افتاده است؟

بوروکراسی، راهی برای فرار
دو ماه پس از پیشنهاد رییس جمهور، وزير امور اقتصادي و دارايي از‌ «كميته بررسي پيشنهاد رئيس جمهوري براي فروش نفت ارزان قيمت به كشورهاي فقير با حضور نمايندگاني از وزارت اقتصاد، وزارت نفت و سازمان مديريت» خبر داد.
«داود دانش جعفري» در مورد بررسی پیشنهاد رییس جمهور در اوپک گفت: «چنين بحثي در اوپك مطرح نيست. بحثي كه وزيران اقتصادي اوپك دنبال مي‌كنند برگزاري اجلاس سالانه صندوق اوپك است. صندوق اوپك صندوقي است كه حدود سي سال قبل توسط كشورهاي اوپك تاسيس شده و هدف آن اين است كه با افزايش و گراني قيمت‌ نفت كمك‌هايي را به كشورهاي فقير و داراي درآمد متوسط ارايه دهد».

وي تاكيد كرد: «به عبارت ديگر وظيفه صندوق اين است كه كشورهاي عضو اوپك مبلغي را به عنوان سرمايه صندوق كمك مي‌كنند و اين كمكها درقالب وام كوتاه مدت و بلند مدت در اختيار كشورهايي قرار مي‌گيرد كه درخواست‌هايشان در اجلاس به تصويب مي‌رسد».

به نظر می رسد که دانش جعفری به نحوی در صدد اصلاح پیش بینی رییس جمهور برآمده قصد داشت تا آن را با روال قانونی اوپک هماهنگ کند. وی حتی تا بدان جا پیش رفت که اصل فروش نفت ارزان را منتفی اعلام کرد و گفت: «براي پيشنهاد رئيس جمهوري هنوز طرح اجرايي مشخصي تهيه نشده است ولي اگر قرار باشد اين پيشنهاد عملي شود بايد از طريق كمك‌هايي كه ايران به صندوق اوپك مي‌كند، دنبال شود. اين كمك‌ها نقدي خواهد بود و بحث عرضه نفت مطرح نيست».

بعد از دانش جعفری نوبت به «وزیری هامانه» رسید تا او نیز به نحوی اجرای پیشنهاد رییس جمهور را به تعویق اندازد. وزیر نفت چهار ماه پس از ارائه پیشنهاد احمدی نژاد با بیان این مطلب که «تاکنون کار اجرایی در این مورد صورت نگرفته است»، گفت: «اگر قرار باشد تخفیفی در مورد قیمت نفت به کشورهایی داده شود، این موضوع باید به تصویب مجلس شورای اسلا‌می برسد، از این رو اجرای این پیشنهاد نیازمند مراحل طولا‌نی است».

به نظر نمی رسد که با این سرعت عمل، وزرای دولت به واقع عزمی جدی در اجرای دستورات رییس جمهور داشته باشند. آیا به راستی طرح رییس جمهور را باید تنها یک وعده تبلیغاتی دانست؟ آینده مشخص خواهد کرد که فقرای جهان نیز به جمع چشم انتظاران پول نفت در داخل ایران خواهند پیوست یا نه.