مسئولیت مصرف بنزین فقط با مردم نیست؛ سهم دولت، خودرو و شهر چیست؟

مصرف بنزین در ایران سال‌هاست به یکی از موضوعات مهم اقتصادی و مدیریتی کشور تبدیل شده است. هر بار که آمار مصرف افزایش می‌یابد یا نگرانی درباره تأمین سوخت مطرح می‌شود، بخشی از نگاه‌ها به سمت رفتار مصرفی شهروندان می‌رود؛ از رانندگی پرشتاب گرفته تا استفاده گسترده از خودرو‌های شخصی.

با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند تقلیل این مسئله به «فرهنگ مصرف مردم» تصویری ناقص از واقعیت است. مصرف سوخت در هر کشور حاصل مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده است؛ از کیفیت خودرو‌های تولیدی گرفته تا توسعه حمل‌ونقل عمومی، طراحی شهری، سیاست‌های انرژی و الگوی سفر‌های روزانه.

در واقع شهروندان آخرین حلقه زنجیره مصرف هستند؛ حلقه‌ای که تصمیم‌های آن تا حد زیادی تحت تأثیر شرایطی قرار دارد که توسط دولت، صنعت و مدیریت شهری شکل گرفته است. اگر خودرو‌های موجود در بازار مصرف بالایی داشته باشند، اگر حمل‌ونقل عمومی پاسخگوی نیاز شهر‌ها نباشد و اگر ساختار شهر‌ها به گونه‌ای باشد که بدون خودرو شخصی زندگی روزمره دشوار شود، انتظار صرفه‌جویی گسترده تنها از مردم چندان واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که مدیریت مصرف بنزین نیازمند نگاهی جامع است؛ نگاهی که در آن نقش مردم، دولت، خودروسازان و شهرداری‌ها در کنار یکدیگر دیده شود.

میان این بازیگران مختلف، هر کدام سهمی در شکل‌گیری الگوی مصرف دارند. مردم با انتخاب شیوه سفر و نحوه استفاده از خودرو بر مصرف سوخت اثر می‌گذارند، اما سیاست‌گذاری انرژی، کیفیت خودرو‌های تولیدی و زیرساخت‌های شهری نیز به همان اندازه تعیین‌کننده‌اند. بررسی این مجموعه عوامل نشان می‌دهد که مدیریت مصرف بنزین بیش از آنکه مسئله‌ای صرفاً فرهنگی باشد، به حوزه حکمرانی، برنامه‌ریزی شهری و سیاست صنعتی نیز مربوط می‌شود.

خودرو‌های پرمصرف؛ حلقه مهم در زنجیره مصرف سوخت

یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر مصرف بنزین در کشور، ویژگی‌های فنی خودرو‌هایی است که در جاده‌ها و خیابان‌ها تردد می‌کنند. در بسیاری از کشور‌های جهان طی سال‌های گذشته استاندارد‌های مصرف سوخت به‌طور قابل توجهی سخت‌گیرانه‌تر شده و خودروسازان ناچار شده‌اند فناوری‌های جدیدتری برای کاهش مصرف به کار بگیرند.

اما در ایران هنوز بخش قابل توجهی از خودرو‌های تولیدی بر پایه پلتفرم‌های قدیمی ساخته می‌شوند و مصرف سوخت آنها نسبت به استاندارد‌های جهانی بالاتر است.

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند اگر میانگین مصرف سوخت خودرو‌های داخلی کاهش یابد، می‌توان بخش مهمی از مصرف روزانه بنزین را بدون فشار بر مردم مدیریت کرد. در واقع زمانی که گزینه‌های موجود در بازار همگی مصرف نسبتاً بالایی دارند، انتخاب شهروندان نیز محدود می‌شود.

علاوه بر این، وجود تعداد قابل توجهی خودروی فرسوده در ناوگان حمل‌ونقل کشور نیز به افزایش مصرف سوخت دامن می‌زند. خودرو‌های قدیمی نه‌تنها مصرف بیشتری دارند، بلکه به دلیل نقص‌های فنی و استهلاک بالا بازدهی کمتری نیز ارائه می‌کنند.

به همین دلیل بسیاری از متخصصان بر ضرورت نوسازی ناوگان و ارتقای فناوری خودرو‌های تولیدی تأکید دارند. توسعه خودرو‌های کم‌مصرف، هیبریدی یا برقی، به‌روزرسانی موتور‌های قدیمی و افزایش رقابت در صنعت خودرو از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بلندمدت مصرف سوخت را کاهش دهد.

بدون چنین اصلاحاتی، بخش مهمی از بار کاهش مصرف ناخواسته بر دوش مصرف‌کنندگان باقی می‌ماند.

حمل‌ونقل عمومی و نقش شهرداری‌ها در کاهش مصرف

عامل مهم دیگر در الگوی مصرف بنزین، وضعیت حمل‌ونقل عمومی در شهرهاست. در بسیاری از کلان‌شهر‌های جهان، توسعه مترو، اتوبوس‌های سریع‌السیر و خطوط حمل‌ونقل پاک توانسته وابستگی شهروندان به خودرو‌های شخصی را به شکل قابل توجهی کاهش دهد. در مقابل، هر جا که حمل‌ونقل عمومی از نظر ظرفیت، کیفیت یا دسترسی با محدودیت مواجه باشد، استفاده از خودرو شخصی افزایش پیدا می‌کند.

شهرداری‌ها در این زمینه نقش کلیدی دارند، زیرا بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های حمل‌ونقل شهری در حوزه مدیریت آنها قرار دارد. توسعه خطوط مترو، افزایش تعداد اتوبوس‌ها، نوسازی ناوگان شهری و ایجاد مسیر‌های مناسب برای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری از جمله اقداماتی است که می‌تواند الگوی سفر شهروندان را تغییر دهد.

طراحی شهری نیز در این میان اهمیت دارد. اگر فاصله میان محل سکونت، محل کار و خدمات شهری زیاد باشد، سفر‌های روزانه طولانی‌تر شده و وابستگی به خودرو شخصی افزایش می‌یابد. در مقابل، شهر‌هایی که خدمات شهری در آنها به شکل متوازن توزیع شده و دسترسی به حمل‌ونقل عمومی آسان است، معمولاً مصرف سوخت پایین‌تری دارند. به همین دلیل برنامه‌ریزی شهری می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در مدیریت مصرف انرژی ایفا کند.

سیاست‌گذاری انرژی و مسئولیت دولت

در کنار صنعت خودرو و مدیریت شهری، دولت نیز نقشی اساسی در شکل‌گیری الگویمصرف بنزین دارد. سیاست‌های قیمت‌گذاری انرژی، استاندارد‌های فنی خودروها، برنامه‌های نوسازی ناوگان و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل همگی در حوزه تصمیم‌گیری دولت قرار می‌گیرند.

کارشناسان معتقدند سیاست‌گذاری در این حوزه باید به گونه‌ای باشد که همزمان چند هدف را دنبال کند؛ از جمله کاهش مصرف سوخت، حفظ عدالت اجتماعی و جلوگیری از فشار اقتصادی بر اقشار مختلف جامعه. به همین دلیل بسیاری از کشور‌ها از ترکیبی از سیاست‌ها استفاده می‌کنند؛ از جمله تشویق خودرو‌های کم‌مصرف، حمایت از حمل‌ونقل عمومی و ایجاد مشوق‌هایی برای کاهش استفاده از خودرو‌های شخصی.

در ایران نیز طی سال‌های گذشته طرح‌هایی مانند نوسازی ناوگان فرسوده، توسعه حمل‌ونقل عمومی و ارتقای استاندارد‌های خودرو مطرح شده است، اما کارشناسان معتقدند اجرای کامل و هماهنگ این سیاست‌ها همچنان با چالش‌هایی روبه‌رو است. در چنین شرایطی، مدیریت مصرف بنزین نیازمند برنامه‌ای جامع است که همه بخش‌های مرتبط را در بر گیرد.

در نهایت، موضوع مصرف بنزین را نمی‌توان صرفاً به رفتار شهروندان تقلیل داد. الگوی مصرف سوخت نتیجه مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، صنعتی و مدیریتی است که هر کدام سهمی در شکل‌گیری آن دارند. مردم می‌توانند با اصلاح رفتار‌های مصرفی خود در کاهش مصرف سوخت نقش ایفا کنند، اما تحقق این هدف زمانی ممکن است که زیرساخت‌های لازم نیز فراهم باشد.

به بیان دیگر، مدیریت مصرف بنزین یک مسئولیت مشترک است؛ مسئولیتی که در آن دولت باید سیاست‌های کارآمد و زیرساخت‌های مناسب فراهم کند، خودروسازان باید محصولات کم‌مصرف‌تر تولید کنند و مدیریت شهری نیز شرایطی ایجاد کند که شهروندان بتوانند گزینه‌های متنوع‌تری برای جابه‌جایی داشته باشند. تنها در چنین شرایطی است که صرفه‌جویی در مصرف سوخت می‌تواند از یک توصیه عمومی به یک روند پایدار و مؤثر تبدیل شود.