قرص جوشان؛ وقتی یک واکنش شیمیایی، دارو را آماده مصرف می‌کند

دکتر هاجر اشرافی، عضو هیأت علمی گروه فارماسیوتیکس دانشکده داروسازی شیراز، با اشاره به ویژگی‌های قرص‌های جوشان گفت: برخلاف قرص‌های معمولی که پس از بلع در دستگاه گوارش متلاشی و حل می‌شوند، قرص‌های جوشان پیش از مصرف در آب قرار می‌گیرند و بخش مهمی از فرآیند آماده‌سازی دارو در همان لیوان انجام می‌شود.

وی افزود: حباب‌هایی که هنگام قرار دادن قرص جوشان در آب مشاهده می‌شود، حاصل یک واکنش شیمیایی کنترل‌شده در فرمولاسیون این فرآورده‌هاست و به متلاشی شدن و پراکنده شدن سریع‌تر اجزای قرص کمک می‌کند.

دکتر اشرافی توضیح داد: در فرمولاسیون بسیاری از قرص‌های جوشان، یک اسید آلی مانند اسید سیتریک یا اسید تارتاریک در کنار یک ماده قلیایی مانند بی‌کربنات سدیم قرار دارد. با افزودن آب، این ترکیبات با یکدیگر واکنش داده و گاز دی‌اکسیدکربن تولید می‌کنند که آزاد شدن آن به شکل‌گیری حباب‌ها و متلاشی شدن سریع قرص منجر می‌شود.

وی ادامه داد: بنابراین «جوشیدن» قرص جوشان یک واکنش تصادفی نیست، بلکه نتیجه طراحی دقیق فرمولاسیون دارویی است.

عضو هیأت علمی گروه فارماسیوتیکس دانشکده داروسازی شیراز، سهولت مصرف را یکی از مزایای قرص‌های جوشان دانست و گفت: این شکل دارویی می‌تواند به‌ویژه برای افرادی که در بلع قرص یا کپسول مشکل دارند، مناسب باشد.

دکتر اشرافی افزود: در قرص‌های جوشان، ماده مؤثره پیش از مصرف در آب حل یا پراکنده می‌شود و در برخی دارو‌ها می‌تواند نسبت به یک قرص معمولی، آزادسازی سریع‌تری داشته باشد؛ با این حال، سریع‌تر حل شدن فرآورده الزاماً به معنای سریع‌تر جذب شدن یا اثربخشی بیشتر نیست، زیرا سرعت جذب به ویژگی‌های ماده مؤثره و فرمولاسیون نهایی نیز بستگی دارد.

وی با بیان اینکه طراحی قرص جوشان تنها به ترکیب ماده مؤثره با مواد اسیدی و قلیایی محدود نمی‌شود، اظهار کرد: مواد جانبی مختلفی برای ایجاد طعم مناسب، افزایش پذیرش فرآورده، تنظیم ویژگی‌های فیزیکی قرص و کمک به پایداری آن مورد استفاده قرار می‌گیرند. این متخصص فارماسیوتیکس افزود: نسبت اسید و باز، اندازه ذرات، میزان فشردگی قرص و مقدار رطوبت باید به‌دقت کنترل شوند؛ زیرا تغییر در هر یک از این عوامل می‌تواند بر سرعت جوشش، انحلال و کیفیت نهایی فرآورده اثر بگذارد.

دکتر اشرافی رطوبت را یکی از عوامل مهم در پایداری قرص‌های جوشان عنوان کرد و گفت: این فرآورده‌ها برای واکنش با آب طراحی شده‌اند، بنابراین ورود رطوبت ناخواسته می‌تواند پیش از زمان مصرف، واکنش مورد نظر را آغاز کند.

وی ادامه داد: جذب رطوبت ممکن است باعث کاهش پایداری، تغییر بافت قرص و کاهش توانایی آن در ایجاد جوشش مناسب شود؛ به همین دلیل، کنترل رطوبت در محیط تولید و استفاده از بسته‌بندی مناسب و مقاوم در برابر رطوبت، بخش مهمی از فرآیند تولید این فرآورده‌هاست.

عضو هیأت علمی گروه فارماسیوتیکس دانشکده داروسازی شیراز با اشاره به اهمیت کنترل کیفیت قرص‌های جوشان گفت: ارزیابی این فرآورده‌ها تنها به بررسی مقدار ماده مؤثره محدود نمی‌شود و عواملی مانند زمان جوشیدن و حل شدن، یکنواختی مقدار ماده مؤثره، ویژگی‌های ظاهری، pH محلول، میزان رطوبت و آزمون‌های مربوط به آزادسازی دارو نیز می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد.

وی افزود: هدف از انجام این آزمون‌ها، اطمینان از عملکرد قابل پیش‌بینی و یکنواخت فرآورده از زمان تولید تا پایان دوره مصرف است.

دکتر اشرافی با تأکید بر اینکه قرص جوشان اگرچه برای بسیاری از افراد قابل استفاده است، اما لزوماً بهترین انتخاب برای همه افراد نیست، گفت: برخی فرآورده‌های جوشان به دلیل وجود نمک‌های سدیم می‌توانند مقدار قابل توجهی سدیم به رژیم غذایی اضافه کنند؛ بنابراین افرادی که به هر دلیل نیاز به محدود کردن دریافت سدیم دارند، باید ترکیبات فرآورده را مورد توجه قرار دهند.

وی ادامه داد: در برخی فرآورده‌ها، از جمله قرص‌های جوشان کلسیم، مصرف در افراد مبتلا به سنگ کلیه، هیپرکلسیوری یا نارسایی کلیوی نیازمند دقت بیشتری است و بهتر است این افراد پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

این عضو هیأت علمی همچنین خاطرنشان کرد: مصرف بیش از حد ویتامین C جوشان نیز ممکن است در برخی افراد خطر تشکیل سنگ‌های اگزالاتی را افزایش دهد؛ بنابراین افرادی که سابقه سنگ کلیه یا مشکلات کلیوی دارند، بهتر است پیش از مصرف فرآورده‌های جوشان، درباره مناسب بودن آن برای شرایط خود با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

وی تأکید کرد: قرص جوشان باید مطابق دستور فرآورده در مقدار مناسب آب حل و سپس مصرف شود و نباید بدون دستور سازنده، مستقیماً بلعیده شود.

دکتر اشرافی گفت: قرص جوشان نمونه‌ای قابل لمس از نقش فارماسیوتیکس و فناوری دارویی در زندگی روزمره است؛ زیرا پشت حباب‌هایی که در یک لیوان آب مشاهده می‌کنیم، مجموعه‌ای از اصول شیمی، طراحی فرمولاسیون، کنترل رطوبت، پایداری، آزادسازی ماده مؤثره و کنترل کیفیت قرار دارد.

وی افزود: هدف فناوری دارویی تنها ساخت یک قرص نیست، بلکه تبدیل ماده مؤثره به فرآورده‌ای پایدار، باکیفیت، قابل استفاده و قابل پیش‌بینی برای بیمار است.