اول مهر؛ سینمای کودک در قاب جهان

سینمای کودک و نوجوان ایران طی چند دهه، یکی از مسیرهای مهم برای شکل‌گیری زبان انسانی و شاعرانه سینمای کشور بوده است؛ مسیری که از تجربه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آغاز شد و با حضور آثار ایرانی در جشنواره‌های معتبر جهان ادامه یافت.

عباس کیارستمی از مهم‌ترین فیلمسازانی است که بخشی از زبان سینمایی خود را در سال‌های فعالیت در کانون پرورش داد. آثاری همچون «نان و کوچه»، «مسافر»، «خانه دوست کجاست؟» و «مشق شب» با تمرکز بر جهان کودکان ساخته شدند. «خانه دوست کجاست؟» نیز در جشنواره لوکارنو ۱۹۸۹ جایزه یوزپلنگ برنزی را دریافت کرد. کیارستمی بعدها با آثاری چون «طعم گیلاس» به یکی از چهره‌های شناخته‌شده سینمای جهان تبدیل شد و این فیلم در سال ۱۹۹۷ نخل طلای جشنواره کن را به‌دست آورد.

مجید مجیدی نیز از فیلمسازانی است که حضور کودکان و نوجوانان در آثارش با موفقیت‌های بین‌المللی همراه بوده است. «بچه‌های آسمان» علاوه بر دریافت جوایز جشنواره مونترال، به نخستین فیلم ایرانی نامزد اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان تبدیل شد. «رنگ خدا»، «باران» و «خورشید» نیز در جشنواره‌های مختلف جهانی حضور داشته و جوایزی دریافت کرده‌اند.

در ادامه این مسیر، ابراهیم فروزش با آثاری مانند «کلید» و «خمره» به روایت زندگی کودکان در محیط‌های ساده و روستایی پرداخت. «خمره» در جشنواره لوکارنو ۱۹۹۴ یوزپلنگ طلایی را دریافت کرد و از آثار قابل توجه سینمای کودک ایران در عرصه بین‌المللی به شمار می‌رود.

محمدعلی طالبی نیز بخش مهمی از کارنامه خود را به دنیای کودکان و نوجوانان اختصاص داده است. «کیسه برنج»، «باد و باران» و «بید و باد» از جمله آثار او هستند و «بید و باد» در جشنواره فیلم کودکان بانکوک جایزه فیل طلایی را دریافت کرد.

در حوزه سینمای اجتماعی کودک و نوجوان، پوران درخشنده نیز با آثاری همچون «رابطه» و «پرنده کوچک خوشبختی» به مسائل کودکان، نوجوانان و خانواده پرداخت. این آثار علاوه بر جشنواره‌های داخلی، در رویدادهای بین‌المللی نیز مورد توجه قرار گرفتند.

ابوالفضل جلیلی با زبان سینمایی متفاوت خود، بخش مهمی از آثارش را به کودکان و نوجوانان اختصاص داد. «دت یعنی دختر»، «رقص خاک» و «دلبَران» در جشنواره سه قاره نانت حضور داشتند و برخی از این آثار جوایزی از این رویداد دریافت کردند.

بهرام بیضایی نیز از فیلمسازانی است که ارتباط او با سینمای کودک به سال‌های فعالیتش در کانون بازمی‌گردد. «عمو سیبیلو» و «سفر» از آثار این دوره هستند و «باشو، غریبه کوچک» نیز یکی از مهم‌ترین آثار او در پیوند با جهان کودک، جنگ، مهاجرت و تفاوت‌های فرهنگی است. نسخه مرمت‌شده این فیلم در جشنواره ونیز ۲۰۲۵ جایزه بهترین فیلم مرمت‌شده را دریافت کرد.

در سال‌های اخیر نیز علیرضا جمالی اخوان با تمرکز بر روایت‌های انسانی و جهان کودکان، تجربه متفاوتی را دنبال کرده است. ۱۲ اثر او به‌صورت همزمان به سه جشنواره بین‌المللی در انگلستان، پرتغال و کانادا راه یافته‌اند. همچنین فیلم «ژن‌هاژ» در جشنواره سیلنزیو پرتغال موفق به دریافت دیپلم افتخار شده است.

مرور این تجربه‌ها نشان می‌دهد که سینمای کودک ایران تنها به روایت قصه‌های مخصوص کودکان محدود نمانده و در بسیاری از موارد، از طریق جهان کودک به موضوعاتی همچون خانواده، فقر، امید، مهاجرت، مسئولیت، دوستی و مسائل اجتماعی پرداخته است؛ رویکردی که طی دهه‌های گذشته، بخشی از آثار سینمای ایران را به جشنواره‌های بین‌المللی رسانده و تصویری انسانی از سینمای کشور ارائه کرده است.

امیر نادری نیز با «سازدهنی»، «دونده» و «آب، باد، خاک» بخشی متفاوت از جهان کودکان و نوجوانان را به تصویر کشید. «دونده» و «آب، باد، خاک» هر دو در جشنواره سه قاره نانت مورد تقدیر قرار گرفتند و نام نادری را در میان تجربه‌های شاخص سینمای ایران در عرصه بین‌المللی قرار دادند.

اول مهر، در کنار آغاز سال تحصیلی، می‌تواند یادآور نسلی از فیلمسازانی باشد که دوربین خود را به جهان کودکان بردند و بخشی از ماندگارترین قاب‌های سینمای ایران را رقم زدند.

خبرگار ناصر غلامی هوجقان