بانگ حیات در هیرکانی

مرال‌ها جمعیت به شدت نگران کننده‌ای دارند و به‌دلیل شکار بی‌رویه، روز به روز از تعداد آنها کاسته می‌شود و یکی از زمان‌هایی که فرصت تعرض به این گونه را در اختیار شکارچیان قرار می‌دهد، فصل گاو بانگی یا به زبان محلی‌ها «ورزاچمر» است.

گاو بانگی فعالیت پر سر و صدای گوزن نر همزمان با فصل جفت گیری برای تعیین قلمرو است که در آن گوزن نر برای تعیین قلمرو به جنگ با دیگر نر‌ها می‌رود و با ایجاد صدایی شبیه صدای گاو اهلی، گوزن‌های ماده را به حضور در محدوده قلمرو خود فرا می‌خواند.

در فصل گاوبانگی اگر گوزن نر صدای همجنس نر دیگری را در قلمرو خود بشنود با سرعت به سمت صدا حرکت می‌کند تا گوزن مهاجم را از قلمرو خود خارج کند.

همچنین در فصل گاوبانگی، گوزن‌های نر جوان که موفق به تعیین قلمرو نشده‌اند از قلمرو نر‌های بزرگ‌تر رانده شده و به حاشیه مناطق جنگلی پناه آورده و به آسانی در تیررس شکارچیان گرفتار می‌شوند. علاوه بر آن، گوزن‌ها در فصل جفتگیری به دلیل ترشح هورمون از هوشیاری و تمرکز بالایی در شناسایی و فرار از دام شکارچیان برخوردار نبوده و به آسانی طعمه صیادان می‌شوند.

نسل مرال‌ها یا گوزن‌های قرمز که در جنگل‌های هیرکانی سکونت دارند طی چند دهه اخیر به دلایل متعدد به ویژه افزایش شکار و ناامن شدن زیستگاه‌ها در معرض خطر انقراض قرار گرفته بود. اما در سال‌های اخیر با توجه به افزایش حساسیت بخشی از جامعه به مسائل محیط زیستی، اقدامات داوطلبانه متعددی برای حفاظت از مرال‌ها شکل گرفت و کنش‌گران محیط زیست به کمک اداره کل حفاظت محیط زیست استان‌های زیستگاه مرال شتافتند.

مرال‌ها بانگ حیات سر می‌دهند

فصل گاوبانگی که از میانه‌های شهریور هر سال آغاز می‌شود و تا اواخر مهر ادامه دارد، زمان جفت‌گیری مرال‌ها است و به دلیل سرمستی این گونه‌ها و نعره زدن‌های‌شان برای جلب نظر گوزن‌های ماده احتمال شکارشان افزایش می‌یابد. از سوی دیگر زیستگاه نرال‌ها در فصل گاوبانگی باید امنیت مناسبی داشته باشد تا شرایط برای جفتگیری مرال‌ها فراهم شود.

همچنین در فصل گاوبانگی، گوزن‌های نر جوان که موفق به تعیین قلمرو نشده‌اند، از قلمرو نر‌های بزرگ‌تر رانده شده و به حاشیه مناطق جنگلی پناه آورده و به آسانی در تیررس شکارچیان گرفتار می‌شوند.

به دلیل آسیب پذیر شدن گوزن‌ها در فصل گاوبانگی، محیط بانان زیستگاه‌های مرال در مناطق جنگلی اقدام به برپایی پست‌های موقت گاوبانگی به وسیله چادر در نقاط حساس کرده و حفاظت از گوزن‌ها را تشدید می‌کنند و این در حالیست که در سایر ایام سال، شکار مرال به دلیل پوشش انبوه زیستگاه‌های جنگلی و هشیاری گوزن‌ها با مشقت بیشتری همراه است.

محمدرضا کنعانی مدیرکل حفاظت محیط‌زیست مازندران در این خصوص گفت: مقرر شد سرشماری مرال در فصل گاوبانگی با راهبری علمی دانشگاه تربیت مدرس و مشارکت محیط‌بانان، کارشناسان، دانشگاهیان و فعالان محیط زیست اجرا شود و در کنار پایش علمی، حفاظت از گونه و کاهش اختلال در زیستگاه نیز به‌طور هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

وی با تأکید بر حساسیت فصل گاوبانگی اظهار کرد: هدف این برنامه صرفاً شمارش مرال نیست؛ سرشماری باید در چارچوب حفاظت انجام شود.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست مازندران بیان کرد: حضور در عرصه باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که ضمن دستیابی به اطلاعات معتبر، کمترین مزاحمت و اختلال برای گونه در این مقطع حساس ایجاد شود. کنعانی خاطرنشان کرد: آموزش پیش از ورود به عرصه علاوه بر ارتقای کیفیت داده‌ها از حضور افراد آموزش‌ندیده و رفتار‌های ناهمگون در زیستگاه جلوگیری می‌کند و زمینه اجرای یک برنامه علمی، ایمن و هماهنگ را فراهم می‌کند.

وی تأکید کرد: این برنامه بخشی از رویکرد مشارکتی حفاظت از مرال است که در آن ظرفیت محیط‌بانان، دانشگاه‌ها، جوامع محلی و فعالان محیط زیست در چارچوبی علمی و مسئولانه به کار گرفته می‌شود تا سرشماری و حفاظت، به‌صورت توأمان و با هدف عبور ایمن مرال از فصل حساس گاوبانگی دنبال شود.

جنگل‌های هیرکانی در زبان رایج و عامیانه مردم ایران جنگل‌های شمال نامیده می‌شود و این جنگل‌ها متراکم‌ترین ناحیه جنگلی ایران را تشکیل می‌دهند. این جنگل‌ها که در جنوب دریای خزر قرار گرفته‌اند بین کشور‌های ایران و آذربایجان مشترک هستند. جنگل‌های هیرکانی از سال‌های بسیار دور به جا مانده‌اند و حتی برخی عمر آنها را با دایناسور‌ها (دوره سوم زمین شناسی) برابر می‌دانند.

البته این جنگل‌ها را به دلیل قرار گیری در مجاورت دریای خزر، به نام کاسپینی – هیرکانی (Caspian Hyrcanian mixed forests) نیز می‌شناسند.

ارتفاع رویش درختان هیرکانی از سطح دریا آغاز می‌شود و تا ۲ هزار و ۸۰۰ متری ادامه می‌یابد. این پوشش گیاهی زمانی ۵۵ هزار کیلومتر مربع مساحت داشت که تاکنون ۵۱ درصد آن منقرض شده و تنها از ۱۰ درصد آن حفاظت صورت می‌گیرد.

همچنین در حال حاضر جنگل‌های هیرکانی از غنی‌ترین اکوسیستم‌های جهان محسوب می‌شوند به طوری که بیش از ۲۹۶ گونه پرنده و در حدود ۶۰۰ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی، ۲۹ گونه خزنده و ۱۵۰ گونه درختی و بوته‌ای بومی (اندمیک) مانند درختان انجیلی و شمشاد در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند.

از گونه‌های پرندگان ساکن در اکوسیستم جنگل‌های هیرکانی می‌توان به گنجشک سانان، سار، دارکوب، اردک نوک پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی، شاهین، قوش، دال، قرقی، اردک خاکستری، عقاب و جغد اشاره کرد و از گونه‌های پستانداران ساکن در این زیست بوم می‌توان مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه‌ای، روباه سر دو سیاه، شغال، سمور، تشی، خارپشت، موش جنگلی، خرگوش، گربه وحشی، گورکن و اسبچه خزر را نام برد.

درختان این جنگل‌ها از نوع مختلط پهن برگ حاشیه جنوب دریای خزر است که با آب و هوای نیمه مدیترانه‌ای و مرطوب سازگارند. جنگل‌های هیرکانی بر اساس ارتفاعی که در آن هستند (سطح دریا، کوهپایه‌های کم ارتفاع، کوهپایه‌های بلند، نقاط خیلی مرتفع) غالباً پوشش گیاهی متفاوتی دارند. از معروف‌ترین درختان این جنگل‌ها می‌توان راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد را نام برد.

به طور کلی از نظر علمی در عرض‌های جغرافیایی بیش از ۴۰ درجه جنگل، شرایط برای رشد درختان راش وجود ندارد، اما در جنگل‌های هیرکانی ایران که به طور متوسط در عرض ۳۸ درجه قرار گرفته‌اند، توده‌های فشرده درخت راش به صورت انبوه رشد کرده‌اند که از این نظر منحصر بفرد هستند.