آلودگی نفتی؛ تهدید قدیمی و زخم جنگی بر پیکر آبزیان

پنجم مهرماه به عنوان روز ملی شیلات، یادآور مسیری است که شیلات ایران طی دهه‌ها برای مدیریت و توسعه فعالیت‌های مرتبط با آبزیان پیموده است؛ اما حیات آبزیان تنها به صید و تولید وابسته نیست و پیش از هر چیز به سلامت زیستگاه‌های آبی گره خورده است؛ زیستگاه‌هایی که با تهدید‌های متعددی از آلودگی نفتی گرفته تا جنایات جنگی مواجهند.

آلودگی نفتی یکی از تهدید‌های دیرپای زیست‌بوم‌های آبی است که می‌تواند از نخستین حلقه زنجیره غذایی، یعنی پلانکتون‌ها، آغاز شود و با مرگ برخی آبزیان، آسیب به زیستگاه‌های تولید مثل و تخریب آبسنگ‌های مرجانی و جنگل‌های حرا، آثار ماندگاری بر حیات دریایی بر جای بگذارد.

در این میان، جنگ نیز زخم جدیدی بر پیکره دریا و آبزیان وارد کرده است؛ زخمی که دامنه آن تنها محدود به یک نقطه جغرافیایی نیست و با توجه به پیوستگی اکوسیستم‌های آبی، می‌تواند کشور‌های پیرامون خلیج فارس و دریای عمان را نیز درگیر تبعات زیست محیطی کند.

آبزیان در چرخه تهدید

احمدرضا لاهیجان‌زاده معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، درخصوص آثار آلودگی نفتی بر آبزیان، به ایسنا می‌گوید: آلودگی نفتی می‌تواند آسیب شدیدی به پلانکتون‌ها وارد کند؛ موجوداتی که نخستین حلقه زنجیره غذایی آبزیان محسوب می‌شوند.

وی می‌افزاید: اگر این حلقه ابتدایی زنجیره غذایی از بین برود، آثار آن به تمام زنجیره غذایی منتقل خواهد شد و گونه‌های مختلف آبزی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

لاهیجان‌زاده ادامه می‌دهد: برخی موجودات آبزی نیز پس از وقوع آلودگی نفتی به‌صورت مستقیم تلف می‌شوند و مرگ این موجودات، علاوه بر کاهش جمعیت گونه‌ها، موجب ایجاد خلأ در زنجیره غذایی می‌شود؛ چراکه این موجودات نقش‌هایی در فعالیت‌های زیستی و تولید مثلی اکوسیستم دارند.

معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست با بیان اینکه آثار آلودگی نفتی می‌تواند برای مدت طولانی باقی بماند، می‌گوید: ترکیبات آلی موجود در مواد نفتی به‌گونه‌ای هستند که تجزیه زیستی آنها زمان زیادی نیاز دارد و بخشی از این مواد نیز در بستر دریا ته‌نشین می‌شود و می‌تواند زیستگاه‌های محل زادآوری و تولیدمثل آبزیان را تحت تأثیر قرار دهد.

وی با اشاره به اهمیت آبسنگ‌های مرجانی در اکوسیستم‌های دریایی، اظهار می‌کند: آبسنگ‌های مرجانی از مهم‌ترین زیستگاه‌های دریایی هستند و بخش قابل توجهی از تولید و حیات آبزیان در این زیستگاه‌ها شکل می‌گیرد؛ بنابراین اگر این زیستگاه‌ها از بین بروند، یکی از مهم‌ترین محل‌های تولیدمثل آبزیان نیز از دست خواهد رفت.

لاهیجان‌زادهمی‌افزاید: از بین رفتن این زیستگاه‌ها را می‌توان به از دست رفتن «رحم برای تولیدمثل دریا» تشبیه کرد؛ چراکه آبسنگ‌های مرجانی نقش بسیار مهمی در تداوم حیات و تولیدمثل بسیاری از گونه‌های دریایی دارند.

وی همچنین با اشاره به جنگل‌های حرا می‌گوید: جنگل‌های حرا به‌طور مستقیم در معرض آسیب ناشی از آلودگی نفتی قرار دارند و تخریب این زیستگاه‌ها می‌تواند آثار قابل توجهی بر اکوسیستم‌های دریایی و موجودات آبزی داشته باشد.

به ۸ گزارش ایسنا، باید توجه داشت که نگرانی درباره پیامد‌های جنگ برای دریا تنها به احتمال آلودگی مستقیم محدود نمی‌شود. خلیج فارس و دریای عمان اکوسیستم‌هایی به‌هم‌پیوسته‌اند و هرگونه آسیب جدی به یکی از حلقه‌های این زنجیره می‌تواند بر گونه‌های آبزی، زیستگاه‌های حساس و در نهایت معیشت جوامع وابسته به دریا اثر بگذارد.

در کنار آلودگی نفتی که سال‌هاست یکی از تهدید‌های شناخته‌شده برای آبزیان است، حالا آثار زیست‌محیطی جنگ نیز به این فهرست اضافه شده است؛ زخم‌هایی که ممکن است بر پیکره دریا باقی بمانند، حتی زمانی که صدای جنگ خاموش باشد.

در چنین شرایطی، روز ملی شیلات و روز آبزیان تنها مناسبتی برای یادآوری جایگاه شیلات و منابع آبزی نیست؛ بلکه فرصتی است برای توجه به زنجیره‌ای از زیستگاه‌ها و گونه‌هایی که هر حلقه آن به حلقه دیگر وابسته است؛ زنجیره‌ای که از پلانکتون‌های کوچک آغاز می‌شود و تا آبسنگ‌های مرجانی، جنگل‌های حرا و گونه‌های مختلف آبزی ادامه می‌یابد و اکنون علاوه بر تهدید‌های دیرپا، با آثار و تبعات زیست‌محیطی جنگ نیز مواجه است.