هشدار سازمان جهانی کار درباره از بین رفتن ۸۰ میلیون شغل تا سال ۲۰۳۰

به نقل از سازمان جهانی کار، افزایش دمای زمین و تشدید تنش گرمایی در محیط‌های کاری، سلامت و ایمنی نیروی کار، امنیت شغلی و معیشت میلیون‌ها کارگر را در سراسر جهان تهدید می‌کند. تازه‌ترین مطالعات این سازمان در شش کشور اتیوپی، غنا، لبنان، مالدیو، سنگال و سریلانکا حاکی از افزایش خطر بیماری‌ها و مرگ‌ومیر ناشی از کار، کاهش بهره‌وری نیروی کار و از دست رفتن فرصت‌های شغلی در پی گرمای شدید است.

بر اساس آمار‌های ارائه‌شده در این مطالعات، حدود ۲.۴ میلیارد کارگر در سراسر جهان در معرض گرمای بیش از حد قرار دارند. همچنین پیش‌بینی می‌شود تنش گرمایی تا سال ۲۰۳۰ ظرفیتی معادل ۸۰ میلیون شغل تمام‌وقت را در جهان از بین ببرد و سالانه نزدیک به ۱۹ هزار مرگ ناشی از کار رقم بزند.

این مطالعات که در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شدند، کارگران بخش‌های کشاورزی، ساختمان، شیلات و حمل‌ونقل را از آسیب‌پذیرترین گروه‌های شغلی در برابر افزایش دما معرفی می‌کنند؛ کارگرانی که به دلیل فعالیت در فضای باز و انجام کار‌های جسمی و طاقت‌فرسا، بیش از دیگران در معرض پیامد‌های گرمای شدید قرار دارند.

تنش گرمایی؛ خطری فراتر از گرمازدگی

تنش گرمایی زمانی اتفاق می‌افتد که بدن کارگر در اثر قرار گرفتن در معرض دمای بالا، رطوبت، تابش مستقیم آفتاب و فعالیت جسمی شدید، نتواند گرمای اضافی خود را به‌اندازۀ کافی دفع کند و دمای طبیعی بدن را حفظ کند. این وضعیت می‌تواند با خستگی، کم‌آبی و اختلال در تمرکز آغاز شود و در شرایط شدید به گرمازدگی، آسیب به اندام‌های حیاتی و حتی مرگ منجر شود.

خطر تنش گرمایی فقط به کارگرانی محدود نمی‌شود که زیر تابش مستقیم آفتاب کار می‌کنند. کارگران کارخانه‌ها، انبار‌ها و کارگاه‌های صنعتی نیز در صورت نبود تهویۀ مناسب، تجهیزات سرمایشی و تدابیر کنترلی لازم، در معرض گرمای خطرناک قرار می‌گیرند.

پیامد‌های این وضعیت تنها به سلامت جسمی کارگران محدود نمی‌شود. افزایش دما می‌تواند ساعات مفید کار را کاهش دهد، توان جسمی و تمرکز نیروی کار را مختل کند و در نهایت بر میزان دستمزد و امنیت شغلی اثر بگذارد. این مسئله برای کارگران روزمزد، فصلی و پیمانکاری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا کاهش ساعات فعالیت در بسیاری از موارد مستقیماً به کاهش درآمد آنها منجر می‌شود.

میلیون‌ها شغل در معرض خطر؛ خسارت‌های اقتصادی در افق ۲۰۴۰ و ۲۰۶۰

مطالعات سازمان جهانی کار پیش‌بینی می‌کنند تغییرات اقلیمی در سال‌های آینده خسارت‌های قابل‌توجهی به بازار کار و اقتصاد کشور‌های مورد بررسی وارد کنند؛ خسارت‌هایی که حتی در سناریو‌های کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای نیز ادامه خواهند داشت.

بر اساس این پیش‌بینی‌ها، تا سال ۲۰۴۰ و حتی در سناریوی انتشار پایین گاز‌های گلخانه‌ای، کاهش اشتغال می‌تواند از حدود ۲ هزار و ۴۰۰ شغل تمام‌وقت معادل در مالدیو تا یک میلیون و ۷۸۰ هزار شغل در اتیوپی متغیر باشد. این رقم در لبنان به ۲۱ هزار و ۷۰۰ شغل، در سنگال به ۱۲۹ هزار شغل، در سریلانکا به ۱۴۵ هزار شغل و در غنا به ۵۵۰ هزار شغل خواهد رسید.

همچنین خسارت سالانۀ تولید ناخالص داخلی این کشور‌ها تا سال ۲۰۴۰ می‌تواند از ۵۷۵.۵ میلیون دلار در مالدیو تا ۳۳.۳ میلیارد دلار در اتیوپی افزایش یابد. برآورد‌ها برای لبنان ۲.۶ میلیارد دلار، سنگال ۱۰.۵ میلیارد دلار، غنا ۲۳.۲ میلیارد دلار و سریلانکا ۲۶ میلیارد دلار خسارت سالانه را نشان می‌دهد.

این چشم‌انداز در صورت تداوم انتشار بالای گاز‌های گلخانه‌ای وخیم‌تر خواهد شد. بر اساس سناریو‌های مربوط به سال ۲۰۶۰، کاهش اشتغال در مالدیو به معادل ۵ هزار و ۵۰۰ تا ۶ هزار و ۱۰۰ شغل تمام‌وقت و در اتیوپی به ۵ تا ۶ میلیون شغل خواهد رسید. در همین سناریو، خسارت سالانۀ تولید ناخالص داخلی نیز در مالدیو به ۱.۶ تا ۱.۷ میلیارد دلار و در اتیوپی به ۷۹.۴ تا ۳۱۰.۳ میلیارد دلار می‌رسد.

البته رقم ۸۰ میلیون شغل به معنای اخراج قطعی ۸۰ میلیون کارگر نیست؛ بلکه بیانگر کاهش ظرفیت اشتغال در مقیاس معادل ۸۰ میلیون شغل تمام‌وقت است. کاهش ساعات کار مؤثر و افت بهره‌وری ناشی از گرمای شدید، در مجموع چنین ظرفیتی را از اقتصاد جهان حذف می‌کند.

حفاظت از سلامت کارگران؛ وظیفۀ کارفرمایان و دولت‌ها

آندریاس فلوریس، نویسندۀ اصلی این مطالعات، با تأکید بر ضرورت سازگار کردن محیط‌های کاری با شرایط گرمایی گفت: تمامی صنایع و محیط‌های کاری از اجرای برنامه‌های سازگاری با تنش گرمایی سود خواهند برد.

مارلین عطالله، معاون مدیرکل وزارت کار لبنان، نیز تأکید کرد: حفاظت از کارگران در برابر تنش گرمایی نباید به‌عنوان هزینه‌ای اضافی و باری بر دوش کارفرمایان تلقی شود، بلکه باید آن را سرمایه‌گذاری در سلامت نیروی کار، افزایش بهره‌وری و بهبود شرایط کاری دانست.

در چنین شرایطی، کارگر نباید برای حفظ شغل و درآمد خود ناچار به پذیرش خطرات جانی و جسمی باشد. مسئولیت مقابله با گرمای شدید در محیط کار نیز نمی‌تواند صرفاً بر عهدۀ خود نیروی کار قرار بگیرد. کارفرمایان باید با ارزیابی خطرات محیط کار، تأمین آب آشامیدنی کافی، ایجاد سایه و تهویۀ مناسب، فراهم کردن امکانات استراحت، تنظیم ساعات فعالیت متناسب با شرایط دمایی و آموزش کارکنان، خطر مواجهه با گرمای شدید را کاهش دهند. در محیط‌های پرخطر نیز باید امکان کاهش شدت فعالیت یا توقف موقت کار در شرایط بحرانی فراهم شود.

از سوی دیگر، دولت‌ها و نهاد‌های مسئول بازرسی کار باید بر اجرای مقررات ایمنی و بهداشت حرفه‌ای نظارت کنند و برای حمایت از کارگرانی که به دلیل شرایط خطرناک گرمایی امکان ادامۀ فعالیت ندارند، سازوکار‌های حمایتی مناسبی در نظر بگیرند. این حمایت‌ها به‌ویژه برای کارگران روزمزد، فصلی، پیمانکاری و شاغلان بخش غیررسمی اهمیت دارد؛ گروه‌هایی که در برابر کاهش ساعات کار و درآمد آسیب‌پذیری بیشتری دارند.

گفت‌وگوی اجتماعی و حمایت معیشتی؛ دو ضرورت مقابله با گرمای شدید

مطالعات سازمان جهانی کار مجموعه‌ای از راهکار‌ها را برای کاهش پیامد‌های گرمای شدید در محیط‌های کاری پیشنهاد می‌کنند. تقویت استاندارد‌های ایمنی و بهداشت حرفه‌ای، گسترش حمایت‌های اجتماعی، تدوین برنامه‌های اقتصادی سازگار با تغییرات اقلیمی و مشارکت مؤثر تشکل‌های کارگری و کارفرمایی در تصمیم‌گیری‌ها از جمله این راهکار‌ها هستند.

آلفا دیا، استاد و پژوهشگر شورای ملی کارفرمایان سنگال، گفت: گفت‌وگوی اجتماعی بهترین ابزار ما برای سازگاری با تنش گرمایی است؛ ابزاری که ضمن حفاظت از کارگران، تاب‌آوری شرکت‌ها را نیز تقویت می‌کند.

در جریان نشست رونمایی از این مطالعات نیز شرکت‌کنندگان بر ضرورت مشارکت دولت‌ها، کارفرمایان، کارگران و جوامع آسیب‌دیده در تدوین سیاست‌های مقابله با تغییرات اقلیمی تأکید کردند.

الا فرانکل، مسئول ارتباطات و سیاست‌گذاری اتحادیۀ جهانی کارگران مواد غذایی، کشاورزی، هتل‌داری، رستوران‌داری، خدمات پذیرایی، دخانیات و صنایع وابسته (IUF)، نیز با اشاره به ضرورت اولویت دادن به سلامت نیروی کار گفت: هیچ کارگری نباید مجبور شود میان سلامت خود و تأمین معاشش یکی را انتخاب کند.

کارگران روزمزد و کم‌درآمد در بسیاری از موارد برای تأمین هزینۀ زندگی ناچارند حتی در شرایط نامساعد جوی به فعالیت ادامه دهند. در چنین وضعیتی، توصیه به توقف کار یا کاهش ساعات فعالیت، بدون پیش‌بینی حمایت درآمدی، می‌تواند به کاهش دستمزد و تشدید فقر در خانوار‌های کارگری منجر شود. بنابراین، سیاست‌های مقابله با تنش گرمایی باید علاوه بر اقدامات فنی و بهداشتی، تضمین درآمد و امنیت معیشتی نیروی کار را نیز در بر بگیرند.

ضرورت توجه به کارگران ایران در برابر افزایش دما

اگرچه مطالعات جدید سازمان جهانی کار شش کشور را بررسی کرده‌اند و نمی‌توان ارقام آنها را مستقیماً به ایران تعمیم داد، اما پیام این مطالعات برای بازار کار ایران نیز قابل‌توجه است.

بخش‌هایی مانند کشاورزی، ساختمان، حمل‌ونقل، خدمات شهری و برخی فعالیت‌های صنعتی در ایران به دلیل ماهیت کار و قرار گرفتن کارکنان در معرض گرمای محیط، با مخاطرات مشابهی روبه‌رو هستند. کارگران ساختمانی، کشاورزان، کارگران فضای سبز و خدمات شهری، رانندگان و نیرو‌های شاغل در محیط‌های صنعتی گرم از جمله گروه‌هایی هستند که افزایش دما می‌تواند شرایط کاری آنها را دشوارتر کند.

در این شرایط، تنظیم ساعات کار در روز‌های بسیار گرم، تأمین امکانات خنک‌کننده، دسترسی به آب آشامیدنی، ایجاد فرصت‌های استراحت، نظارت بر رعایت مقررات ایمنی و بهداشت حرفه‌ای و حمایت از درآمد کارگرانی که به دلیل گرمای شدید امکان ادامۀ فعالیت ندارند، اهمیت دارد.

نکتۀ مهم آن است که کاهش ساعات فعالیت در شرایط گرمای شدید، بدون پیش‌بینی سازوکار‌های جبران درآمد، ممکن است به کاهش دستمزد و تشدید مشکلات معیشتی کارگران منجر شود. بنابراین، سیاست‌گذاری در این زمینه باید هم‌زمان دو هدف را دنبال کند: حفاظت از سلامت نیروی کار و جلوگیری از انتقال هزینۀ بحران اقلیمی به خانوار‌های کارگری.

گذار عادلانه؛ بدون قربانی کردن حقوق و معیشت کارگران

سازمان جهانی کار بر ضرورت پیشبرد گذار عادلانه و ترویج کار شایسته برای سازگاری کارگران و بنگاه‌های اقتصادی با شرایط اقلیمی جدید تأکید کرده است. دستورالعمل‌های این سازمان با عنوان «گذار عادلانه به سوی اقتصاد‌ها و جوامع پایدار از نظر زیست‌محیطی برای همگان» نیز چارچوبی برای رسیدگی به ابعاد اشتغال و پیامد‌های اجتماعی تغییرات زیست‌محیطی و اقلیمی ارائه می‌کند.

گذار عادلانه به این معناست که حرکت به سوی اقتصاد کم‌کربن و سازگار با محیط زیست نباید به بهای از دست رفتن حقوق، مشاغل و امنیت معیشتی کارگران تمام شود. دولت‌ها، کارفرمایان و تشکل‌های کارگری باید برای حفظ اشتغال، ارتقای مهارت‌های نیروی کار، ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار و تضمین حمایت‌های اجتماعی همکاری کنند.

مقابله با گرمای شدید در محیط‌های کاری بدون تضمین حقوق شغلی و معیشتی کارگران امکان‌پذیر نیست. کارگران نباید میان حفظ سلامت و تأمین نان خانوادۀ خود یکی را انتخاب کنند. تأمین ایمنی و بهداشت حرفه‌ای، جلوگیری از کاهش ناعادلانۀ دستمزد، حمایت از کارگران آسیب‌پذیر و مشارکت واقعی تشکل‌های کارگری در تصمیم‌گیری‌ها باید در مرکز سیاست‌های مقابله با تغییرات اقلیمی قرار بگیرد.