مردم سوار خودرو‌اند یا خودرو سوار مردم؟!

افزایش قابل‌توجه قیمت خودرو در ایران، تنها به دشوارتر شدن خرید محدود نمانده است. این گرانی به تدریج هزینه استفاده از خودرو‌های موجود را نیز افزایش داده و نگهداری از یک وسیله نقلیه معمولی را به یکی از دغدغه‌های اقتصادی مهم خانوار‌ها تبدیل کرده است. در شرایطی که قدرت خرید مردم کاهش یافته و تورم، بخش‌های مختلف اقتصاد را تحت تاثیر قرار داده، افزایش قیمت قطعات یدکی، روغن موتور، لاستیک و دستمزد تعمیرکاران، فشار مضاعفی بر صاحبان خودرو وارد می‌کند. 

یکی از مهمترین نشانه‌های تشدید این بحران، افزایش هزینه‌های سالانه نگهداری خودرو‌های پُرتیراژ است. بر اساس یک برآورد منتشرشده در ۱۷ آبان ۱۴۰۵، میانگین هزینه سالانه نگهداری خودرو‌های پرتیراژ در تهران از حدود ۳۵.۵ میلیون تومان در آبان سال گذشته به ۶۶ میلیون تومان در آبان امسال رسیده است. یعنی افزایشی حدود ۸۶ درصدی که این رقم قابل توجه است. این عدد نشان می‌دهد نگهداری خودرو با چه سرعتی در حال گران شدن است. افزایش قیمت قطعات یدکی نیز یکی از مهم‌ترین عوامل فشار اقتصادی بر دارندگان خودرو است. 

گزارش‌های بازار در آبان ۱۴۰۵ از افزایش ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت برخی قطعات از ابتدای سال حکایت دارند. لنت ترمز، تسمه تایم، دیسک و صفحه کلاچ و قطعات جلوبندی از جمله اقلامی هستند که افزایش قیمت آنها مستقیما هزینه تعمیرات را بالا برده است. وابستگی بخشی از بازار قطعات به واردات، نوسانات نرخ ارز و مشکلات تامین نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است. در این میان، گرانی خودرو پیامد مهم دیگری نیز دارد و آن این است که مردم امکان جایگزینی خودرو‌های قدیمی و فرسوده خود را از دست می‌دهند. در شرایط عادی، افزایش عمر خودرو به معنای بالا رفتن احتمال خرابی و نیاز به تعمیرات اساسی است. اما وقتی خرید خودروی جدید از توان اقتصادی خانوار خارج می‌شود، مالک ناچار است خودرو قدیمی خود را برای مدت طولانی‌تری حفظ کند. 

به این ترتیب، خانوار با دو فشار همزمان مواجه می‌شود. از یک طرف توان خرید خودروی جدید را ندارد و از طرف دیگر باید برای تعمیر و نگهداری خودروی فعلی هزینه‌های بیشتری بپردازد. یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامد‌های افزایش هزینه تعمیرات، تغییر رفتار مصرف‌کنندگان است. زمانی که هزینه تعویض قطعه یا مراجعه به تعمیرگاه از توان مالی مالک فراتر می‌رود، برخی رانندگان، تعمیرات را به تعویق می‌اندازند یا به قطعات ارزان‌تر و دست‌دوم روی می‌آورند. این مساله به خصوص در بخش‌های حساسی مانند سیستم ترمز، فرمان و جلوبندی می‌تواند خطرات ایمنی به همراه داشته باشد. همچنین تعویق سرویس‌های دوره‌ای ممکن است خرابی‌های کوچک را به مشکلات بزرگ‌تر و پرهزینه‌تر تبدیل کند. 

این تحولات در شرایطی اتفاق می‌افتند که تورم بخش مهمی از قدرت خرید خانوار‌ها را تحت تأثیر قرار داده است. بر اساس گزارش‌های آماری، تورم سالانه در مهرماه ۱۴۰۵ به ۷۱.۴ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه اعلام‌شده از سوی مرکز آمار به ۸۸.۷ درصد رسیده است. در چنین شرایطی، افزایش هزینه تعمیرات بسیار سنگین‌تر از گذشته احساس می‌شود، زیرا درآمد خانوار‌ها الزاما متناسب با رشد هزینه‌های خودرو افزایش پیدا نمی‌کند. در مجموع، گرانی خودرو در ایران به مساله‌ای فراتر از بازار خرید و فروش تبدیل شده است. مردم نه‌تنها برای خرید خودرو با موانع جدی مواجه هستند، بلکه برای حفظ خودرو‌های فعلی خود نیز باید سهم بیشتری از درآمدشان را هزینه کنند. 

افزایش قیمت قطعات، رشد اجرت تعمیرکاران، دشواری تامین برخی اقلام و کاهش توان خرید خانوارها، همگی در شکل‌گیری این وضعیت نقش دارند. خودرو برای بسیاری از خانواده‌ها از یک دارایی مصرفی به تعهدی مالی و مستمر تبدیل شده است. بنابراین، کنترل قیمت خودرو به تنهایی کافی نیست و ثبات بازار قطعات یدکی، نظارت بر قیمت‌گذاری و توزیع و تسهیل دسترسی به قطعات استاندارد نیز باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرد.