ممنوعیت واردات لوازم آرایشی چگونه پای محصولات تقلبی پاکستانی را باز کرد؟

با ممنوعیت واردات در سال ۱۳۹۸ و قاچاق محصولات کارگاه‌های زیرزمینی پاکستان، محصولات تقلبی و بی‌هویت وارد بازار آرایشی ایران شده‌اند.

یک کرم با نام تجاری مشهور، بسته‌بندی براق و قیمتی چندصد هزار تومانی در ویترین فروشگاه قرار دارد. روی جعبه، نام یک برند بین‌المللی دیده می‌شود و ظاهر محصول هم به نمونه اصلی شباهت دارد. خریدار شاید تصور کند کالایی وارداتی و اصل خریده است، اما پشت این بسته‌بندی ممکن است کارگاهی غیرمجاز در پاکستان قرار داشته باشد؛ جایی که محصولاتی با نام برند‌های شناخته‌شده تولید می‌شوند، بی‌آنکه کارخانه اصلی از وجودشان خبر داشته باشد.

این تصویر، بخشی از واقعیت بازار آرایشی و بهداشتی ایران است. پیش از این یکی از مدیران سازمان غذا و دارو از تولید زیرزمینی محصولات دارای برند‌های خارجی در پاکستان و ورود آنها به بازار ایران خبر داد. این هشدار، پرونده تصمیمی را دوباره به جریان می‌اندازد که از بهار ۱۳۹۸ واردات رسمی بخش بزرگی از محصولات آرایشی و بهداشتی را متوقف کرد.

‌مدیریت ارزی یا بازی با سلامت مردم

مسئله از جایی آغاز شد که دولت برای مدیریت منابع ارزی و حمایت از تولید داخل، مسیر ورود رسمی این کالا‌ها را بست. تقاضای مصرف‌کنندگان، اما با یک بخشنامه از میان نرفت. مشتری همچنان کرم مراقبت پوست، ضدآفتاب، شامپو، رنگ مو و لوازم آرایش برند‌های خارجی می‌خواست. در چنین بازاری، محدود شدن عرضه رسمی به معنای پایان حضور کالای خارجی نبود. مسیر تأمین تغییر کرد و شبکه‌های قاچاق، واردات مسافری و عرضه محصولات تقلبی فرصت بیشتری برای فعالیت پیدا کردند. در این میان، تشخیص کالای اصل از جعلی برای مصرف‌کننده دشوارتر شد و نظارت بر منشأ و ترکیبات محصولات نیز با پیچیدگی بیشتری روبه‌رو شد.

اردیبهشت ۱۳۹۸، نقطه عطف بازار

رد تصمیم ممنوعیت واردات را می‌توان در مکاتبات رسمی همان سال دنبال کرد. بر اساس نامه‌ها و توضیحاتی که در سال ۱۳۹۸ منتشر شد، واردات رسمی محصولات آرایشی و بهداشتی از ابتدای اردیبهشت آن سال متوقف شد. این محدودیت در پی قرار گرفتن گروهی از کالا‌ها در اولویت چهارم ارزی و تغییر مقررات واردات اعمال شد. اتاق بازرگانی تهران نیز در نامه‌ای به معاون اول وقت رئیس‌جمهور، تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ را زمان توقف واردات رسمی این محصولات اعلام کرد.

انجمن واردکنندگان فرآورده‌های بهداشتی، آرایشی و عطریات در همان مقطع نسبت به پیامد‌های تصمیم هشدار داد. برآورد این انجمن از ارزش واردات محصولات آرایشی و بهداشتی در سال ۱۳۹۷ حدود ۱۰۸ میلیون یورو بود. نمایندگان صنفی همچنین از تعطیلی صد‌ها بنگاه تجاری و بیکاری شمار زیادی از شاغلان این حوزه سخن گفتند. این ارقام، برآورد تشکل صنفی است و برای سنجش دقیق آثار اشتغال و تعطیلی بنگاه‌ها به داده‌های مستقل نیاز دارد. با این حال، نشان می‌دهد تصمیم سال ۱۳۹۸ چه بخش‌هایی از زنجیره تجارت رسمی را تحت فشار قرار داد.

ساخت داخلی، مفید، اما ناکافی

در سال‌های بعد، تولید داخلی بخشی از بازار را در اختیار گرفت. کارخانه‌های ایرانی در حوزه شوینده‌ها، محصولات مراقبت پوست، شامپو و برخی اقلام آرایشی ظرفیت‌های تازه‌ای ایجاد کردند. این روند برای اشتغال و توسعه صنعتی اهمیت داشت، اما بازار محصولات خارجی نیز همچنان مشتریان خود را داشت. تفاوت کیفیت، تنوع برندها، عادت مصرف‌کنندگان و نیاز به برخی محصولات تخصصی، تقاضای خارجی را زنده نگه داشت. به همین دلیل، ممنوعیت واردات به حذف تقاضا منجر نشد و بخش قابل توجهی از آن به مسیر‌های غیررسمی انتقال یافت.

سهم بزرگ قاچاق در بازاری چند میلیارد دلاری

آمار دقیقی از حجم واقعی قاچاق محصولات آرایشی و بهداشتی وجود ندارد. دلیل اصلی هم روشن است: کالایی که از مسیر غیررسمی وارد می‌شود، در آمار گمرکی ثبت نمی‌شود و اندازه‌گیری آن به برآورد‌های صنفی و مطالعات بازار وابسته است. با این حال، ارقام اعلام‌شده از سوی فعالان این صنعت، از بازاری بزرگ حکایت دارند. رئیس انجمن واردکنندگان در سال ۱۴۰۲ ارزش قاچاق محصولات آرایشی و بهداشتی را حدود دو تا دو‌ونیم میلیارد دلار برآورد کرد.

این رقم را باید برآورد صنفی دانست، اما حتی با در نظر گرفتن احتمال خطای آن، نشان می‌دهد بازار غیررسمی در این حوزه ابعاد قابل توجهی پیدا کرده است. برآورد‌های منتشرشده درباره اندازه بازار آرایشی و بهداشتی ایران نیز رقم‌هایی در محدوده چند میلیارد دلار را نشان می‌دهند. در چنین بازاری، حتی اگر سهم تولید داخل افزایش یافته باشد، تقاضای محصولات خارجی همچنان برای شبکه‌های تأمین غیررسمی جذاب است.

قاچاقچیان نیز با استفاده از مسیر‌های مختلف، از ورود سازمان‌یافته کالا تا حمل مسافری و بسته‌های کوچک، این تقاضا را پاسخ می‌دهند. با این حال، همه کالای قاچاق تقلبی نیست. ممکن است محصولی اصل باشد که بدون تشریفات قانونی وارد کشور شده باشد. در مقابل، محصول تقلبی از ابتدا در کارخانه‌ای غیرمرتبط تولید شده و نام و نشان یک برند معتبر را به خود گرفته است. این دو گروه از نظر سلامت مصرف‌کننده و مسئولیت حقوقی تفاوت مهمی دارند.

پاکستان، پشت صحنه برند‌های جعلی

هشدار سازمان غذا و دارو درباره پاکستان از همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند. حامد عبدی، رئیس اداره پیشگیری و مقابله با قاچاق فرآورده‌های سلامت در اداره‌کل بازرسی سازمان غذا و دارو، در تیرماه ۱۴۰۳ از تولید محصولات آرایشی و بهداشتی با نام برند‌های خارجی در کارگاه‌های غیرمجاز پاکستان خبر داد. بر اساس توضیحات او، بخشی از محصولات خارجی موجود در بازار ایران، در چنین کارگاه‌هایی تولید می‌شوند و با ظاهر و نام برند‌های مشهور به فروش می‌رسند.

این موضوع از نظر تجاری یک جعل ساده نام تجاری نیست. تولیدکننده غیرمجاز ممکن است از مواد اولیه نامشخص استفاده کند، فرمولاسیون محصول را تغییر دهد، شرایط بهداشتی تولید را رعایت نکند و اطلاعات نادرستی درباره ترکیبات و مبدأ کالا روی بسته‌بندی درج کند. در یک کارخانه معتبر، فرمول تولید، مواد اولیه، شرایط نگهداری و کنترل کیفیت در چارچوب مشخصی قرار دارد. در یک کارگاه زیرزمینی، مصرف‌کننده از هیچ‌یک از این تضمین‌ها برخوردار نیست.

پاکستان در سال‌های گذشته با مسئله تولید و عرضه محصولات آرایشی غیرمجاز، به‌ویژه کرم‌های روشن‌کننده پوست، روبه‌رو بوده است. مطالعات علمی منتشرشده درباره بازار این کشور، از وجود فلزات سنگین و ترکیبات دارویی کنترل‌نشده در بعضی محصولات حکایت دارند. این یافته‌ها درباره تمام محصولات تولید پاکستان صدق نمی‌کند و نمی‌توان همه تولیدکنندگان این کشور را در یک گروه قرار داد. موضوع اصلی، فعالیت واحد‌های فاقد مجوز و عرضه محصولاتی است که ترکیبات واقعی آنها با اطلاعات درج‌شده روی بسته‌بندی تطابق ندارد.

جیوه در کرم روشن‌کننده، کورتون در محصول آرایشی

یکی از خطرناک‌ترین مواد شناسایی‌شده در برخی کرم‌های روشن‌کننده پوست، جیوه است. این فلز سنگین ممکن است برای کاهش رنگدانه‌های پوست به محصول اضافه شود. مصرف مداوم کرم‌های حاوی جیوه، خطر آسیب کلیوی و عصبی را افزایش می‌دهد و می‌تواند عوارض پوستی نیز ایجاد کند. در یک بررسی درباره محصولات عرضه‌شده در پاکستان، ۵۹ نمونه از کرم‌های محلی و خارجی آزمایش شده بود. نتایج نشان می‌داد در ۵۶ نمونه، میزان جیوه از حد مجاز یک قسمت در میلیون بیشتر بوده است. در برخی نمونه‌ها، غلظت اندازه‌گیری‌شده به ارقام بسیار بالایی رسیده بود.

خطر دیگر به استفاده از دارو‌های کورتونی در کرم‌های روشن‌کننده و مراقبت پوست مربوط می‌شود. ترکیباتی مانند بتامتازون و دگزامتازون دارو‌هایی با کاربرد پزشکی مشخص هستند و مصرف آنها باید زیر نظر پزشک انجام شود. استفاده طولانی‌مدت یا خودسرانه از این مواد روی پوست صورت ممکن است باعث نازک شدن پوست، ایجاد جوش‌های مقاوم، نمایان شدن مویرگ‌ها و افزایش احتمال عفونت شود. هیدروکینون نیز که برای درمان برخی اختلالات رنگدانه‌ای کاربرد دارد، در صورت مصرف با غلظت نامناسب یا برای مدت طولانی می‌تواند عوارض پوستی ایجاد کند.

صدای پاکستانی‌ها هم در آمد

در اکتبر ۲۰۲۵، کمیسیون رقابت پاکستان اعلام کرد بررسی‌های این نهاد وجود مقادیر خطرناک جیوه در تعدادی از کرم‌های روشن‌کننده پوست عرضه‌شده در بازار و فروشگاه‌های اینترنتی را نشان داده است. این کمیسیون از آغاز بررسی سراسری تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان خبر داد. مطالعه‌ای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ درباره ده برند رایج در بازار لاهور نیز وجود ترکیبات دارویی و فلزات سنگین را در برخی نمونه‌ها گزارش کرد.

در این بررسی، در تعدادی از کرم‌ها ترکیبات کورتونی شناسایی شده بود که نام آنها در فهرست مواد تشکیل‌دهنده درج نشده بود. این یافته‌ها نشان می‌دهد نگرانی درباره محصولات فاقد نظارت، پشتوانه علمی دارد. با این حال، تعمیم نتایج آزمایش‌های انجام‌شده در پاکستان به تمام کالا‌های موجود در ایران نیازمند بررسی نمونه‌های بازار داخلی است. برای مثال، شناسایی جیوه در یک کرم عرضه‌شده در لاهور، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند همان محصول یا همان ترکیب شیمیایی وارد ایران شده است. این حلقه باید با آزمایش محصولات توقیف‌شده یا نمونه‌های خریداری‌شده از بازار ایران تکمیل شود.

ریزش مو و بیماری‌های پوستی

ارتباط محصولات آرایشی بی‌کیفیت با آسیب‌های پوستی از نظر پزشکی قابل توضیح است. مواد سمی، آلودگی میکروبی، ترکیبات دارویی پنهان و مواد اولیه نامناسب ممکن است التهاب، حساسیت، عفونت، تغییر رنگ و آسیب بافتی ایجاد کنند. در محصولات مراقبت مو و رنگ مو نیز مواد نامناسب یا غلظت‌های کنترل‌نشده می‌توانند به التهاب پوست سر، حساسیت و شکنندگی مو منجر شوند.

بازار بی‌هویت، مصرف‌کننده بی‌پناه

در بازار رسمی، محصول وارداتی از مسیر ثبت سفارش، گمرک، ضوابط سازمان غذا و دارو و کنترل‌های مربوط به اصالت و سلامت عبور می‌کند. این سازوکار‌ها به معنای مصونیت کامل کالای رسمی از تخلف نیست، اما امکان شناسایی واردکننده، بررسی مبدأ و پیگیری مسئولیت را فراهم می‌کند. در بازار قاچاق، بسیاری از این حلقه‌ها حذف می‌شوند. وقتی کالایی با نام یک برند مشهور و در بسته‌بندی مشابه اصل عرضه می‌شود، خریدار برای تشخیص اصالت به ظاهر محصول، تبلیغ فروشنده یا قیمت آن تکیه می‌کند.

معیار‌هایی که به‌سادگی قابل فریب هستند. از سوی دیگر، تولید داخلی هم برای رقابت سالم به بازاری شفاف نیاز دارد. اگر محصولات تقلبی با نام برند‌های خارجی و بدون هزینه‌های قانونی و نظارتی عرضه شوند، تولیدکننده‌ای که ضوابط بهداشتی و مالیاتی را رعایت می‌کند، در موقعیت دشوارتری قرار می‌گیرد. بنابراین، مقابله با قاچاق و جعل برند در کنار حمایت از تولید داخلی، یک ضرورت مشترک برای صنعت و سلامت عمومی است.