راهنمایی برای دیدن «ادیسه» / هر آنچه باید درباره جهان اسطوره‌ای فیلم نولان بدانید

با انتشار نسخه باکیفیت فیلم «ادیسه» به کارگردانی کریستوفر نولان، بار دیگر یکی از مشهورترین داستان‌های اساطیری جهان مورد توجه قرار گرفته است؛ داستانی که برای فهمیدن آن باید به نزدیک سه هزار سال قبل بازگشت؛ زمانی که خدایان در سرنوشت انسان‌ها دخالت می‌کردند، هیولا‌ها در جزایر دوردست زندگی می‌کردند و بازگشت یک پادشاه از جنگ می‌توانست به اندازه خود جنگ دشوار باشد.

فیلم نولان با بازی مت دیمون در نقش اودیسئوس، آن هتوی در نقش پنه‌لوپه، تام هالند در نقش تلماخوس و زندیا در نقش آتنا، اقتباسی از منظومه حماسی «ادیسه» منسوب به هومر است. اما داستان این قهرمان پیش از سفر طولانی‌اش برای بازگشت به خانه آغاز می‌شود؛ در جنگی که یکی از مشهورترین نبرد‌های اساطیر یونان را رقم زد.

جنگ تروا چرا آغاز شد؟

ریشه جنگ تروا به رقابت سه الهه یونانی بازمی‌گردد. در جشن عروسی پله و تتیس، اریس، الهه نفاق، سیبی طلایی با عبارت «برای زیباترین» به میان مهمانان انداخت. هرا، آتنا و آفرودیت هر سه خود را شایسته آن می‌دانستند و سرانجام پاریس، شاهزاده تروا، برای داوری انتخاب شد.

هر الهه وعده‌ای به او داد: هرا قدرت و فرمانروایی، آتنا پیروزی و خرد و آفرودیت عشق زیباترین زن جهان را پیشنهاد کرد. پاریس آفرودیت را انتخاب کرد و در مقابل، او را به هلن، همسر منلائوس پادشاه اسپارت، رساند.

پاریس هلن را با خود به تروا برد؛ اتفاقی که خشم منلائوس را برانگیخت. او از برادرش آگاممنون کمک خواست و پادشاهان و قهرمانان یونانی برای بازگرداندن هلن و حمله به تروا متحد شدند.

در میان این قهرمانان، نام‌هایی، چون آشیل، اودیسئوس و آژاکس دیده می‌شد. جنگی که در روایت‌های اساطیری حدود ۱۰ سال طول کشید، سرانجام با نقشه‌ای هوشمندانه به پایان رسید.

یونانیان که نتوانسته بودند دیوار‌های تروا را فتح کنند، اسبی بزرگ از چوب ساختند و گروهی از سربازان را درون آن پنهان کردند. سپس وانمود کردند که عقب‌نشینی کرده‌اند. تروایی‌ها اسب را به داخل شهر بردند و همان شب سربازان یونانی از آن خارج شدند و دروازه‌ها را برای ورود ارتش خود گشودند. تروا سقوط کرد.

این نقشه که به اسب تروا شهرت دارد، به اودیسئوس نسبت داده می‌شود. البته ماجرای آن در «ایلیاد» هومر روایت نشده و جزئیاتش در دیگر آثار باستانی مربوط به جنگ تروا آمده است.

اودیسئوس؛ قهرمانی که راه خانه را گم کرد

اودیسئوس پادشاه جزیره ایتاکا و یکی از فرماندهان یونانی در جنگ تروا بود. او بیش از قدرت جسمانی، به هوش و توانایی طراحی نقشه‌های پیچیده شهرت داشت. با پایان جنگ، تصمیم گرفت نزد همسرش پنه‌لوپه و پسرش تلماخوس بازگردد، اما این سفر به ماجرایی ده‌ساله تبدیل شد.

یکی از مهم‌ترین دلایل سرگردانی او، خشم پوزئیدون، خدای دریا‌ها بود. اودیسئوس در جریان سفر به غار پولیفموس، غولی یک‌چشم و فرزند پوزئیدون، گرفتار شد. او برای فرار، چشم غول را نابینا کرد و با معرفی خود به نام «هیچ‌کس» توانست دیگر سیکلوپ‌ها را فریب دهد. اما پس از فرار، هویت واقعی خود را آشکار کرد و همین موضوع باعث شد پولیفموس از پدرش بخواهد انتقام بگیرد.

از آن پس، سفر اودیسئوس با خطر‌های پیاپی همراه شد. او در جزیره ائولوس، فرمانروای بادها، کیسه‌ای دریافت کرد که باد‌های مخالف در آن محبوس شده بودند؛ اما همراهانش از روی کنجکاوی آن را باز کردند و کشتی دوباره از مقصد دور شد.

در جزیره سیرسه، جادوگری که همراهانش را به خوک تبدیل کرده بود، ابتدا دشمن او شد و سپس به راهنمای سفرش تبدیل شد. اودیسئوس همچنین با سیرن‌ها روبه‌رو شد؛ موجوداتی که با آواز‌های فریبنده ملوانان را به سوی مرگ می‌کشاندند. او برای شنیدن آوازشان بدون گرفتار شدن، دستور داد همراهانش گوش‌های خود را با موم ببندند و خودش را به دکل کشتی ببندند.

عبور از کنار اسکیلا، هیولای چندسر، و کاریبدیس، گرداب مرگبار دریا، از دیگر آزمون‌های او بود. سرانجام، همراهان اودیسئوس با خوردن گاو‌های مقدس هلیوس، خدای خورشید، خشم خدایان را برانگیختند و کشتی نابود شد. همه همراهان جان باختند و اودیسئوس تنها ماند.

او سپس به جزیره کالیپسو رسید؛ الهه‌ای که عاشقش شد و هفت سال او را نزد خود نگه داشت. کالیپسو حتی وعده جاودانگی به او داد، اما اودیسئوس همچنان آرزوی بازگشت به خانه را داشت. سرانجام با دخالت خدایان آزاد شد و مسیر ایتاکا را در پیش گرفت.

پنه‌لوپه و تلماخوس؛ انتظار در خانه

در غیاب اودیسئوس، پنه‌لوپه با گروهی از خواستگاران روبه‌رو بود که تصور می‌کردند پادشاه دیگر زنده نیست. آنها در کاخ زندگی می‌کردند، اموال او را مصرف می‌کردند و از پنه‌لوپه می‌خواستند یکی از آنها را برای ازدواج انتخاب کند.

پنه‌لوپه برای به تعویق انداختن تصمیم، اعلام کرد ابتدا باید کفن پدرشوهرش را ببافد. او روز‌ها پارچه را می‌بافت و شب‌ها آن را باز می‌کرد تا کار به پایان نرسد. این حیله برای مدتی خواستگاران را منتظر نگه داشت، اما سرانجام راز او فاش شد.

تلماخوس نیز که هنگام رفتن پدرش به جنگ هنوز کودک بود، حالا به جوانی تبدیل شده بود و در تلاش بود خبری از او پیدا کند.

اودیسئوس سرانجام با کمک آتنا به شکل گدایی سالخورده وارد ایتاکا شد. او با تلماخوس متحد شد و برای بازپس‌گیری کاخ نقشه کشید. در آزمونی که پنه‌لوپه برای خواستگاران ترتیب داده بود، تنها اودیسئوس توانست کمان مخصوص خود را خم کند و تیر را از میان حلقه‌های تبر‌ها عبور دهد.

او سپس هویت واقعی‌اش را آشکار کرد و با کمک پسرش خواستگاران را از میان برداشت. پنه‌لوپه نیز با آزمودن رازی درباره تخت‌خواب مشترکشان، از بازگشت واقعی همسرش مطمئن شد.

خدایان و موجودات مهم در داستان «ادیسه»

جهان اساطیری این منظومه پر از شخصیت‌هایی است که هرکدام نقشی در سرنوشت قهرمان دارند:

زئوس: پادشاه خدایان و فرمانروای آسمان و رعدوبرق.

آتنا: الهه خرد و جنگ راهبردی و حامی اصلی اودیسئوس.

پوزئیدون: خدای دریا‌ها و دشمن اودیسئوس پس از نابینا شدن پولیفموس.

سیرسه: جادوگری که همراهان اودیسئوس را به خوک تبدیل می‌کند.

کالیپسو: الهه‌ای که هفت سال اودیسئوس را در جزیره خود نگه می‌دارد.

سیرن‌ها: موجوداتی که با آواز‌های زیبا دریانوردان را فریب می‌دهند.

اسکیلا و کاریبدیس: دو هیولای دریایی که عبور از میان آنها بسیار خطرناک است. 

تیرسیاس: پیشگوی نابینایی که در جهان مردگان مسیر بازگشت را به اودیسئوس نشان می‌دهد.

نولان چه تغییراتی در داستان هومر ایجاد کرده است؟

نولان در اقتباس خود تنها به بازسازی منظومه هومر اکتفا نکرده و بخش‌هایی از داستان را تغییر داده است. مهم‌ترین تفاوت، حضور مستقیم‌تر جنگ تروا و اسب چوبی در روایت فیلم است؛ اتفاقی که در منظومه هومر بیشتر از طریق خاطرات و روایت شخصیت‌ها شناخته می‌شود.

در فیلم، ماجرای پولیفموس نیز با خشونت بیشتری به تصویر کشیده شده و اودیسئوس هنگام فرار، با شلیک تیری به چشم غول، او را نابینا می‌کند؛ جزئیاتی که در روایت اصلی هومر وجود ندارد.

شخصیت سیرسه نیز تغییر کرده است. در منظومه، اودیسئوس و همراهانش حدود یک سال در جزیره او می‌مانند و سیرسه بعد‌ها راهنمای آنها می‌شود، اما فیلم بر وجه تاریک و ترسناک این شخصیت تمرکز بیشتری دارد.

از سوی دیگر، نولان رابطه اودیسئوس و کالیپسو را با موضوع حافظه و فراموشی پیوند می‌دهد. همچنین پایان فیلم با منظومه تفاوت دارد؛ در روایت هومر، اودیسئوس به زندگی پادشاهی خود بازمی‌گردد و آتنا میان او و خانواده خواستگاران صلح برقرار می‌کند، اما نولان پایان متفاوتی برای قهرمانش در نظر گرفته است.

«ادیسه» در نهایت فقط داستان مبارزه یک قهرمان با هیولا‌ها نیست. این منظومه درباره مردی است که پس از سال‌ها جنگ و سرگردانی، هنوز می‌خواهد به خانه بازگردد؛ مردی که در مسیر رسیدن به مقصد، بار‌ها با وسوسه فراموش کردن گذشته، از دست دادن همراهان و پیامد تصمیم‌های خودش روبه‌رو می‌شود. شاید همین مضمون باشد که باعث شده داستان هومر پس از گذشت هزاران سال همچنان برای ادبیات و سینما جذاب باقی بماند.