زوال عقل، اصطلاحی کلی برای توصیف کاهش تواناییهای شناختی محسوب میشود و شدت آن به اندازهای است که زندگی روزمره فرد را مختل میکند. زوال عقل، بیماری مشخص و واحدی نیست، بلکه مجموعهای از علائم ناشی از اختلالات مختلفی است که مغز را تحت تاثیر قرار میدهند.
بیماری آلزایمر، شایعترین نوع زوال عقل است، اما انواع دیگری از این اختلال نیز وجود دارند که از جمله آنها میتوان به زوال عقل عروقی، زوال عقل با اجسام لویی و زوال عقل پیشانیگیجگاهی اشاره کرد.
اگرچه زوال عقل معمولا با مشکلات حافظه، سردرگمی و دشواری در انجام فعالیتهای روزمره شناخته میشود، یکی از نشانههای هشداردهنده آن که اغلب نادیده گرفته میشود، ممکن است به شکلی غیرمنتظره، هنگام بالا یا پایین رفتن از پلهها بروز کند. کارشناسان توجهها را به این نشانه کمتر شناختهشده زوال عقل جلب کردهاند که ممکن است پیش از بروز تغییرات رفتاری قابل توجه ظاهر شود.
مردم اغلب تصور میکنند که از دست دادن حافظه و زوال عقل یکسان هستند، اما علائم و نشانههای مهم دیگری نیز وجود دارند که باید به آنها توجه کرد. زوال عقل در هر فرد به شکل متفاوتی بروز میکند. تاثیر این بیماری بر افراد به بخشهایی از مغز بستگی دارد که بیشترین آسیب را دیدهاند.
زوال عقل به شکلهای مختلفی بروز میکند. اگرچه از دست دادن حافظه، کند شدن سرعت تفکر، کاهش هوشیاری ذهنی و مشکلات زبانی از علائم شناخته شده آن هستند، نشانههای دیگری نیز ممکن است از آغاز این بیماری حکایت داشته باشند. تغییر در تعادل، هماهنگی حرکات و آگاهی فضایی میتواند زنگ خطری باشد که نشان میدهد مشکلی وجود دارد، با این حال، بسیاری از افراد این تغییرات جزئی را بخشی از روند طبیعی افزایش سن میدانند.
زوال عقل علاوه بر کاهش تواناییهای شناختی، میتواند حرکتهای جسمانی را نیز بهطور قابلتوجهی تحت تاثیر قرار دهد. افراد مبتلا به این بیماری اغلب در تخمین صحیح فاصلهها مشکل دارند که احتمالا به دلیل کاهش توانایی مغز در پردازش اطلاعات فضایی است.
این بیماری ممکن است آگاهی دیداریفضایی را مختل کند و در نتیجه، فعالیتهای روزمرهای مانند بالا و پایین رفتن از پلهها بهتدریج دشوارتر شوند. افراد مبتلا ممکن است نتوانند پاهای خود را به اندازه کافی بالا بیاورند و بیشتر در معرض لغزش و زمین خوردن قرار بگیرند.
زوال عقل میتواند نحوه تعامل ما با محیط اطراف را تغییر دهد و احتمال گیر کردن پا به موانع و زمین خوردن را افزایش دهد. تغییر در نحوه راه رفتن افراد، مانند کشیدن پاها روی زمین به جای بلند کردن آنها، میتواند یکی از نشانههای اولیه زوال عقل باشد و همچنین ممکن است لغزش، گیر کردن پا به موانع و زمین خوردن بیشتر اتفاق بیفتد. در صورت بروز مشکل هنگام بالا و پایین رفتن از پلهها، بهویژه اگر این مشکل با سایر علائم زوال عقل همراه باشد، توصیه میشود فرد برای بررسی بیشتر به پزشک مراجعه کند.
برای افزایش ایمنی هنگام استفاده از پلهها، انجام تمرینهای تقویت عضلات و حفظ تعادل دستکم دو بار در هفته توصیه میشود، زیرا این تمرینها میتوانند خطر زمین خوردن را کاهش دهند. این تمرینها شامل فعالیتهایی در حالت نشسته، ایستاده و هنگام راه رفتن هستند.
پزشک عمومی نیز میتواند فرد را برای دریافت خدمات فیزیوتراپی معرفی کند و همچنین توصیه میشود خانه از نظر وجود خطرات احتمالی، مانند فرشهای شل و وسایل پراکنده در مسیر رفتوآمد، بررسی شود.
سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) نیز بر اهمیت توجه به سایر علائم زوال عقل، از جمله مشکلات حافظه و دشواری در برقراری ارتباط، تاکید و علائم زوال عقل را معرفی کرد؛ زوال عقل میتواند تواناییهای شناختی فرد را تحت تاثیر قرار دهد و علائم آن شامل دشواری در تشخیص زمان و مکان، برای مثال بیدار شدن در نیمهشب با این تصور که زمان رفتن به محل کار است، مشکل در انتخاب کالاهای مورد نیاز و پرداخت هزینه آنها هنگام خرید، دشواری در تصمیمگیری و استدلال، از دست دادن علاقه به فعالیتهای مورد علاقه پیشین و بیقراری مانند قدم زدن مداوم، ناآرامی و تلاش برای خارج شدن از خانه هستند.
از دیگر نشانههای اولیه زوال عقل میتوان به از دست دادن حافظه، دشواری در تمرکز، مشکل یا سردرگمی هنگام انجام فعالیتهای روزمره و آشنا، دشواری در دنبال کردن مکالمات یا پیدا کردن واژه مناسب، سردرگمی درباره زمان و مکان و تغییرات خلقوخوی اشاره کرد.
براساس گزارش روزنامه بریتانیایی لیورپول اکو، این موارد معمولا از نخستین نشانههای زوال عقل هستند، هرچند علائم بیماری ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد.