کشف راز خیره‌شدن‌های ناگهانی

بر اساس نتایج پژوهشی که در نشریه Nature Neuroscience منتشر شده، مغز انسان در مواجهه با بی‌خوابی شدید، وارد یک مکانیسم اضطراری و پیچیده می‌شود؛ فرآیندی که در آن مرز میان بیداری و خواب به طور کامل از بین می‌رود و مغز برای لحظاتی وارد الگو‌هایی شبیه خواب می‌شود؛ حالتی که احتمال می‌رود با فرآیند‌های ترمیمی و پاکسازی عصبی مرتبط باشد.

این مطالعه که توسط تیمی از پژوهشگران موسسه فناوری ماساچوست (MIT) و دانشگاه بوستون به سرپرستی لورا لوئیس انجام شده، با استفاده از تکنیک‌های پیشرفته و اصلاح‌شده تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) و نوار مغزی (EEG)، رفتار مغز ۲۶ داوطلب جوان را در دو حالت «خواب کامل شبانه» و «بی‌خوابی مطلق» بررسی کرده است.

نتایج این آزمایش‌ها نشان داد که وقتی فرد با محرومیت از خواب مواجه می‌شود، در جریان انجام کار‌های تمرکزی، دچار افت ناگهانی و شدید توجه می‌شود. اما اتفاق شگفت‌انگیز در پشت صحنه این افت توجه رخ می‌دهد؛ دقیقا در همان ثانیه‌هایی که فرد اصطلاحا «قفل می‌کند» یا به دیوار زل می‌زند، نوسان‌های قابل‌توجهی در جریان مایع مغزی-نخاعی مشاهده می‌شود که شباهت‌هایی با الگو‌های ثبت‌شده در خواب عمیق دارد.

دانشمندان برای اولین بار موفق شدند خط زمانی ثانیه به ثانیه این رویداد را ترسیم کنند. بررسی‌ها مشخص کرد که حدود ۱۲ ثانیه پیش از آنکه فرد تمرکزش را از دست بدهد، مردمک‌های چشم شروع به کوچک شدن می‌کنند و ضربان قلب و آهنگ تنفس افت خیز برمی‌دارد. این پدیده نشان‌دهنده کاهش شدید سطح انگیختگی سیستم عصبی است. سپس، درست در لحظه سقوط کامل توجه، جریان خون در بخش‌هایی از مغز کاهش یافته و به دنبال آن، امواج مایع مغزی-نخاعی فعال می‌شوند.

در واقع، فعالیت این سیستم در خواب عمیق بسیار پررنگ‌تر از بیداری عادی است؛ اما وقتی فشار بی‌خوابی بالا می‌رود، مغز تحت فشار شدید کم‌خوابی، نشانه‌هایی از افت برانگیختگی و ورود به حالت‌های شبه‌خواب نشان می‌دهد. پژوهشگران احتمال می‌دهند این نوسان‌ها با برخی عملکرد‌های ترمیمی مغز مرتبط باشند.

زینونگ یانگ، از نویسندگان اصلی این مقاله، این وضعیت را تلاشی از سوی مغز برای جبران استراحتِ ازدست‌رفته توصیف می‌کند. به گفته او، مغزِ به‌شدت خسته، تمام تلاش خود را می‌کند تا به حالتی شبیه به خواب فرو رود تا برخی از عملکرد‌های شناختی حیاتی را بازسازی کند. به گفته پژوهشگران، این نوسان‌ها ممکن است بخشی از پاسخ مغز به فشار کم‌خوابی باشند.

این کشف، نگاه پزشکی را به مقوله خستگی مفرط تغییر می‌دهد. زل زدن‌ها و حواس‌پرتی‌های ناشی از کم‌خوابی دیگر تنها نشانه ضعف تمرکز نیستند، بلکه زنگ خطری جدی از سوی مغز هستند که می‌گوید برای زنده ماندن، نیاز به شستشو و پاکسازی دارد و در شرایط کم‌خوابی شدید، مغز ممکن است دچار افت‌های کوتاه‌مدت توجه و هوشیاری شود.