این روزها مردم چندان دل و دماغ کپ و گفت را ندارند. سرکشیدن به خونه دوست و آشنا بعید شده است. کسی کتری جوش نمیآورد تا فامیل و آشنا را به یک چای داغ مهمان کند. دیگر کسی زنگ خانه را نمیزند و خبری از شبنشینیها و مهمانیهای گرم نیست.
بخوبی پیداست که طی سالهای اخیر فردیت و انزواطلبی ترجیح اغلب جامعه شده است. بها دادن به مراسمهای جمعی و برگزاری جشنهای فصول، فعلن جای خود را به کافهنشینیهای تکنفره و پیادهروی در خیابانهای شهر داده است. این در حالی است که دید و بازدیدهای آغاز سال نو، دورهمیهای شب چله و جشنهای سده و شبنشینیهای زمستانی و .. گواه این است که رفت و آمد و دیدارهای خانوادگی جزء مهمی از زندگی، حتا برای مردم شهرنشین ایرانی بوده است. بهطور حتم این پدیده از دیده جامعهشناسان و روانشناسان پنهان نمانده است، اما آنچه که پیداست، بخش زیادی از استرس، افسردگی، فرسودگی ذهن، نزاع و تشدید رفتارهای ناهنجار اجتماعی، نمیتواند با این تغییرات بیارتباط باشد.
دههها تحقیق نشان داده که ارتباطات اجتماعی و تحریک ذهنی، کلید سلامت مغز هستند و انزوا میتواند پیامدهای ناگواری به همراه داشته باشد. در دو سه دهه اخیر اوضاع طور دیگری شده است! معصومه حاتمی، روانشناس سلامت، در این باره میگوید: «کاهش تمایل به دورهمیها را نمیتوان به بیعلاقگی نسل جدید به خانواده یا روابط اجتماعی نسبت داد؛ بلکه این پدیده حاصل مجموعهای از تغییرات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانشناختی است که سبک زندگی انسان امروز را دگرگون کرده است.»
از سویی حضور طولانی مدت در شبکههای مجازی یا کافیشاپگردی و کلوپنشینی، شکل زندگی را دگرگون ساخته است. آنهم نه بهصورت خانوادگی و فامیلی که هر نسلی با همنسل خود و ناخواسته مسنترها از این جمعها حذف شدهاند. به گفته حاتمی «یکی از مهمترین عوامل این تغییر تحول فناوری و شکلگیری ارتباطات دیجیتال است. در گذشته بخش زیادی از ارتباطات انسانها از طریق دیدارهای حضوری شکل میگرفت، اما امروز شبکههای اجتماعی و پیامرسانها بخشی از نیاز انسان به تعامل را پاسخ میدهند. نسل جدید در فضای دیجیتال متولد شده و طبیعی است که بخشی از هویت اجتماعی خود را در همین فضا تجربه کند.»
اما ریشه این دگردیسی جامعه را کجا باید سراغ گرفت؟ آیا همهگیری کرونا و اجبار در دوریهای بلندمدت خانوادهها یا اتفاقات اقتصادی و تحولات پیشآمده بعد از جنگ تاثیرگذار بوده یا باید دلایل آن را در جای دیگری سراغ گرفت؟ احمد ایزدی، روانشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی میگوید: «یکی از تبعات طبیعی زندگی اجتماعی انسانها، «تعارض» است. معمولاً مدیران با کارکنان، شریکان با یکدیگر، والدین با فرزندان، همسران با یکدیگر و حاکمان با مردم تعارض دارند.».
اما در این میان مساله اقتصاد و معیشت در انزواطلبی خانوادهها چه اندازه نقش دارد؟ مریم رضایی، جامعهشناس و پژوهشگر مسائل اجتماعی، میگوید؛ «ما با یک انزوای اجتماعی اجباری روبهرو هستیم. وقتی مردم توان مالی برای برگزاری سادهترین مراسمها را ندارند، مناسبتهای مذهبی و خانوادگی دیگر آن شور و حال سابق را ندارند. حذف مرغ از سفرههای مجلسی نشاندهنده این است که فقر در حال نفوذ به لایههای عمیق فرهنگ ماست. وقتی مردم به دلیل گرانی، از مهمانی گرفتن دست میکشند، در واقع در حال از دست دادن شبکههای حمایتی و عاطفی خود هستند و این موضوع منجر به افزایش احساس تنهایی و افسردگی در جامعه میشود.»
حال باید پرسید چاره کار در کجاست؟ آیا با محدود کردن شبکههای اجتماعی یا بستن کافیشاپها و حتا قدغن کردن پیاده روی در برخی خیابانها همچنین مخالفت با سگگردانی و ... آیا میتوان تنور معاشرتهای خانوداگی و فامیلی را گرم نگه داشت و از رسومگذشتگان محافظت کرد؟!
به نظر میرسد فشار زندگی، حوصله معاشرت را کمتر کرده است. وقتی ذهن درگیر پول، کار، آینده، خانواده و هزار مسئله دیگر است، حرف زدن درباره چیزهای معمولی سختتر میشود. ترجیح آدمها به سکوت است، و در خلوت خود چای خوردن.